آسیبشناسی شیوههای تبلیغی جریان منصور هاشمی خراسانی؛ روشها، اهداف و شگردها
توسط: دارالهدایه| آگاهی از روشها و شگردهای تبلیغی جریانهای انحرافی، پیششرطی ضروری برای پیشگیری از گسترش مؤثر ایدئولوژیهای تهاجمی و حفاظت از مخاطبان آسیبپذیر است. جریان منتسب به منصور هاشمی خراسانی نیز همچون دیگر جنبشهای همسو، مجموعهای منسجم از شیوههای تبلیغی را بهکار میگیرد تا نیازهای روانی و اجتماعی مخاطبان را هدف قرار دهد و زمینهٔ پیوندگیری آنان با مرام خود را فراهم سازد. متن پیشِ رو، بر اساس فیشهای مستند ارائهشده، شیوههای تبلیغی این جریان را در قالبی ساختاریافته و گزارشی بازنمایی میکند — با حفظ لحن علمی، رسمی و متعهد به متن.
۱. هدفگیری خلأها و نقاط آسیبپذیر مخاطبان
۱.۱. شناسایی نیازها و آسیبها
این جریان نظاممندانه تلاش میکند نیازها، دغدغهها و نقاط ضعف احساسی و اجتماعی گروههای هدف را شناسایی کند؛ اعم از زمینههای اقتصادی، هویتی، فرهنگی یا اعتقادی.
۱.۲. بزرگنمایی مشکل و ارائه «راهحل اختصاصی»
پس از شناسایی نقاط ضعف، مبلغان با تأکید بر ناکارآمدی ساختارهای موجود و بزرگنمایی مشکلات، تنها راه علاج را پیوستن به مجموعهٔ خود معرفی میکنند. همزمان از واژگان احساسبرانگیز و نمادینی مانند «دفاع از امام زمان»، «آمادگی برای ظهور» و «تحقق جامعه نبوی» بهره میگیرند تا همدلی و امید را القا کنند و مخاطب را به پذیرش راهحل اختصاصی سوق دهند.
۲. برخورد عاطفی و سیاست «علاقهورزی سازمانیافته»
۲.۱. کسب اعتماد از طریق محبت و عنایت ویژه
یکی از شگردهای تبلیغی برجسته، بهکارگیری رفتارهای محبتآمیز و توجه فردی است. افراد هدف با دریافت توجه و محبت ویژه، احساس پیوند و تعلق نسبت به گروه پیدا میکنند.
۲.۲. انگیزش جداسازی وابستگیهای پیشین
این رابطهٔ عاطفی گاه بهگونهای مدیریت میشود که پیوستن ذهنی و عاطفی فرد به جریان، موجب تضعیف پیوندهای خانوادگی و اجتماعی او گردد و تسلط روانی بیشتری بر پیرو حاصل شود.
۳. هجمهٔ نمادین علیه شخصیتهای رسمی و نهادها
۳.۱. نشان دادن «دیگری» بهعنوان علت مشکل
جریان منصور هاشمی بهطور سیستماتیک شخصیتهای دینی یا حقوقی واجد نقش اجتماعی را مسبب مشکلات و مانع ظهور نمایش میدهد. این رویکرد بهویژه در جذب گروههایی که دچار بیاعتمادی یا نارضایتیاند، کارآمد است.
۳.۲. بهرهبرداری از فضای اعتراض و نقد
با جهتدهی پیامها بهسوی نقد نهادها و رهبران رسمی، جریان تلاش میکند بخشهایی از بدنهٔ منتقد جامعه را به تحرک و همراهی با خود ترغیب کند.
۴. ایجاد فضای ارعاب و تهدید ترکیب شده با وعدهٔ آمرزش
۴.۱. تهدیدِ عواقب مخالفت
از جمله تاکتیکهای مورد اشاره، القای این ادعا است که مخالفت با جریان مانع ظهور خواهد شد و مخالفان مشمول بلاها یا غضبهای آسمانی خواهند شد. این نوع اتهامزنی، فشار روانی و هراس را در میان مخاطبان کماطلاع تقویت میکند.
۴.۲. ترکیب ترس و امید
همراه ساختن عنصر ترس با وعدهٔ بخشش و عنایات ویژه از سوی رهبر، ترکیبی قوی برای کنترل و جذب مخاطبان آسیبپذیر فراهم میآورد.
۵. تولید و بازتولید واژگان و اصطلاحات جذاب
۵.۱. نوآفرینی واژگانی با کارکرد جذب
جریان با ایجاد مجموعهای از اصطلاحات تازه و پرجاذبه — نظیر «بازگشت به اسلام» یا «تشکیل سازمان مخفی» — تلاش میکند احساس تازگی، اختیار و انحصار معرفتی را در مخاطب برانگیزد.
۵.۲. بهرهبرداری از جلوهٔ نوگرایی و رمزآلودگی
این اصطلاحات در قالبهای گوناگون بصری و زبانی عرضه میشوند تا کنجکاوی و تمایل به عضویت را افزایش دهند.
۶. سایر تکنیکهای عملیاتی تبلیغ
در کنار موارد فوق، این جریان از تکنیکهای متنوع دیگری نیز استفاده میکند که در ترکیب با شیوههای اصلی کارآیی تبلیغی را بالا میبرد؛ از جمله: گزینش و جذب افراد سادهلوح یا در معرض آسیب؛ ارائهٔ تعابیر اغراقآمیز از «توانمندیهای درونی» و تفسیرنیازمند رویاها و خوابها بهنفع گروه؛ تفسیر به رأی متون دینی و روایی برای مشروعنمایی مواضع؛ تکفیر و طرد افرادی که مخالفت نشان میدهند؛ تخصیص وظایف کنترولی و مأموریتدهی به اعضا برای افزایش انگیزهٔ مشارکت.
نتیجهگیری
مرور شیوههای تبلیغی جریان منصور هاشمی خراسانی نشان میدهد که این جریان از یک استراتژی چندوجهی بهره میبرد که بهصورت همزمان بر شکافهای اجتماعی و روانی مخاطبان انگشت میگذارد، از عواطف فرد سوءاستفاده میکند و با تولید مفاهیم جذاب و اعمال فشار روانی، پیوندهای وفاداری ایجاد مینماید. ترکیب تاکتیکهای حضور میدانی، پیامرسانی نمادین و مدیریت عاطفی، امکان نفوذ به بافتهای اجتماعی گوناگون را فراهم میآورد و موجب میشود شناسایی و مقابله با آن نیازمند واکنشی چندبُعدی باشد.
کتابنامه
محمدی هوشیار، علی، توهم بازگشت، بررسی انتقادی آراء منصور هاشمی خراسانی، بی جا، بی نا، بی تا.
محمدی هوشیار، علی، پرچم هایی تاریکی، قم-ایران، جمکران، 1398ش.
