مراد از مرد گندمگون که زمین را پر از عدالت می کند کیست؟

دارالهدایه| با توجه به روایات اسلامی درباره نشانه‌های ظهور، برخی از مدعیان به توصیف شخصیت‌های مؤثر در این دوران پرداخته‌اند. ناظم العقیلی با استناد به روایتی از کتاب «الملاحم و الفتن»، مرد گندمگون مذکور در حدیث را احمد بصری معرفی می‌کند. در این روایت آمده که این فرد پیش از قیام مهدی موعود(ع)، حکومتی عادلانه تشکیل داده و سپس با بیعت با ایشان، در رکاب آن حضرت می‌جنگد.

ناظم العقیلي با استناد به خبر ذیل در کتاب «الملاحم و الفتن» ادعا دارد منظور از عبارت «رَجُلٌ أَسْمَرُ؛ مرد گندمگون» احمد بصری می‌باشد: و أخرج السيد ابن طاووس أيضاً عن نعيم بن حماد: …ثُمَّ يَمْلِكُ رَجُلٌ أَسْمَرُ يَمْلَأُهَا عَدْلاً ثُمَّ يَسِيرُ إِلَى اَلْمَهْدِيِّ، فَيُؤَدِّي إِلَيْهِ اَلطَّاعَةَ وَ يُقَاتِلُ عَنْهُ. …پس از آن، مرد گندم گونی حاکم می‌شود و زمين را پر از عدل می‌کند؛ سپس به سوی مهدی (ع) می‌رود و مطیع ایشان شده از سوی آن حضرت به جنگ می‌پردازد.

نکته اول

اولين مصدر نقل اين گزارش، کتاب «الفتن» نعيم بن حماد است و منابع دیگر از جمله «الملاحم و الفتن» از وی نقل کرده اند. وقتی به کتاب «الملاحم و الفتن» که ناظم العقیلي این خبر را از آن نقل کرده است مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم که این کتاب در نقل گزارش فوق از «کتاب الفتن» نعيم بن حماد دچار اشتباه شده و جمله «یکون بأفريقية أميراً إثنا عشر سنة ثم تکون بعده فتنة» را جا انداخته است.

ابن حماد، گزارش را اینچنین نقل کرده است:
قال أبو قبیل: یکون بأفريقية أميراً إثنا عشر سنة ثم تکون بعده فتنة، ثم یملک رجل أسمر یملؤها عدلا ثم يسير الی المهدي فیؤدي إليه الطاعة و يقاتل عنه. ابو قبیل میگوید: مردی به مدت دوازده سال در آفریقا حاکم ميشود؛ سپس فتنه ای در می‌گیرد تا این که یک مرد گندمگون بر آن منطقه حاکم میشود و آن جا را پر از عدل می‌کند؛ سپس به سوی مهدی (عج) می‌رود و پیرو آن حضرت شده و از سوی ایشان به جنگ می‌پردازد.

نکته دوم

ناظم العقیلي، با عدم نقل روایت از منبع اصلی آن مرتکب خیانت شده است؛ در واقع ناظم العقیلي می‌بایست روایت را از منبع اصلی، یعنی از «کتاب الفتن» نقل می‌کرد تا چنین تدلیسی پیش نمی‌آمد. وقتی عبارت «یکونُ بأفریقیة» حذف شود ضمیر «ها» در فعل «یملؤها» کنایه از همه‌ی زمین خواهد بود نه آفریقا؛ و برای همین، «ناظم العقیلي» مصداق یک فرد «گندمگون» را احمد بصری بر می‌شمارد؛ در حالی که ضمیر «ها» به «أفریقیة» بر می‌گردد؛ یعنی فتنه ای در آفریقا بروز می‌کند «نه در بصره» و بعد از آن یک مرد «گندمگون» بر آنجا حاکم می‌شود (و شاید هم از خود آفریقا باشد) و آن منطقه را پر از عدل می‌کند. بنابراین ضمیر «ها» در «یملؤها» به «أفریقیة» باز می‌گردد. ادامه خبر چنین است: «این مرد سپس از آفریقا راه می افتد تا نزد امام مهدی(عج) برسد». در واقع این خبر حوادثی را بیان می‌کند که فقط قرار است در  «آفریقا» رخ دهد.

نکته سوم

این مطلب گزارش «ابو قبیل» از راویان عامه است و ارتباطی به معصومین(ع) ندارد. تمسک احمد بصری و اتباع وی به گزارش های موجود در منابع عامه (که حتی روایت به حساب نمی آیند) حکایت از خالی بودن دست این جریان دارد. به هر حال همانگونه که گذشت، اصل روایت به وسیله «نعيم بن حماد» نقل شده و دیگر منابع خبر را از کتاب وی نقل کرده اند؛ پس توجه و تمسک به منبع اصلی اولویت دارد و از طرف دیگر در تمام منابع (به جز الملاحم و الفتن) عبارت «یکون بأفریقیة» نقل شده است که بر افتادگی این عبارت در کتاب «الملاحم و الفتن» دلالت دارد و اگر کسی آشنایی کمی با ادبیات عرب داشته و کلام را بفهمد، به راحتی می‌یابد که صدور و ذیل این کلام به حکومت این فرد در «آفریقا» دلالت می‌کند. در اصل، ترجمه چنین است: «بعد از ایجاد فتنه ای در آفریقا، مردی گندمگون حکومت آفریقا را بدست گرفته و عدالت را در آنجا می گستراند، سپس به سمت مهدی حرکت کرده و برای او می‌جنگد».