علم امامان معصوم به همه زبان ها

دارالهدایه| در روایات فراوانی از دانش به همه زبان ها بعنوان نشانه امامت یاد شده است و این دانش به عنوان شاخه ای از علم امام که مدعی امامت باید این نشانه را داشته باشد، معرفی شده است.

انکار علم امام

احمد اسماعیل بصری نظر به اینکه حتی زبان مادری خود نیز نمی‌تواند درست صحبت کند و از طرفی ادعای امامت هم دارد، این مطلب روشن درباره ائمه علیهم السلام را منکر شده است؛ احمد بصری می‌گوید:

انصار باید بدانند که اعتقادات از هر روایتی و لو با واقعیت در تعارض باشد، اخذ نمی شود. برخی از معممین نادان به انصار می‌گویند طبق فلان روایت معصوم ویژگی‌ها و صفاتی دارد: سایه ندارد، جای پایش روی سنگ می‌ماند و به تمام زبان‌ها علم دارد و این معجزه ای نیست که زمان خاصی داشته باشد که به اذن خداوند ممکن باشد یک بار باشد و یک بار نباشد بلکه اینها ویژگی‌ ها وصفات ثابتی برای خلیفه خداوند هستند. آنها چنین می‌گویند، ولی این سخن باطل است و به روشنی با واقعیت در تعارض است و هیچ ابلهی ان را به زبان نمی آورد و الا اگر بتوان اعتقاد را مستند به هر روایتی کرد، آیا آنان اعتقاد دارند که حمل معصومین در رحم نبوده آنچنان که در برخی از روایات وارد شده است… آنها در حقیقت منحصراً به روایات آحاد متروکی استناد کرده اند که عالمان مباحث اعتقادی آنها را قبول ندارند… چگونه ممکن است از صفات امام این باشد که مستمراً جای پایش روی سنگ بماند آیا او بلدوزر است، راه می‌رود و خانه‌ها و خیابان‌ها را خراب می‌کند.

در محضر عبد صالح، ج۲، ص۵۹ – ۶۱.

نکته مهم

این سخن احمد بصری که برای اثبات امور اعتقادی نمی‌توان به هر روایتی استناد کرد، سخن خوبی است که احمد بصری بسیار دیر به آن اعتراف کرده است و اگر او به واقع به لوازم همین سخن خود ملتزم باشد، بنای پوشالی ادعاهای بلند بالای او به سرعت فرو خواهد ریخت؛ چرا که اندیشه مهدیان پس از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که سنگ زیرین تمامی ادعاهای اوست، به همین اشکال مبتلا است و مستند اصلی او که حدیث موسوم به وصیت است خبری واحد و خلاف روایات متواتر و مسلم شیعه است. این مطلب که با روایاتی این چنین نمی‌توان اعتقادی به این اهمیت را اثبات کرد همان چیزی است که تلاش چند ساله ما برای فهماندن آن به احمد بصری و طرفدارانش متاسفانه هنوز به ثمر ننشسته است.

علم امام ادعایی ابلهانه

به هر حال احمد بصری ادعا می‌کند که التزام به اینکه امام سایه ندارد و جای پایش بر روی سنگ می‌ماند و به همه زبان‌ها علم دارد، ادعایی است که هیچ ابلهی آن را به زبان نمی‌آورد. احمد بصری در ادامه مدعی شده بود که اگر بپذیریم جای پای امام بر روی سنگ می‌ماند به معنای آن است که معصوم مانند بلدوزر است و هر جایی که راه می‌رود، آنجا را خراب می‌کند. ما نمی خواهیم با احمد بصری درباره این بخش از سخنان سخیفش سخن بگوییم؛ چرا که هیچ کس ادعا نمی‌کند که امام مانند بلدوزر همه جا را خراب می‌کند و به همین دلیل او و نیز طرفدارانش که معمولاً سخنان اورا مستند می‌کنند، برای این ادعا و جسارت به ساحت ائمه علیهم السلام مستندی ارائه نکرده اند.  آنچه در اینجا مورد نظر ماست، بحث علم امام به همه زبان هاست که احمد بصری ادعا کرده که هیچ ابلهی نمی‌تواند مدعی شود امام پیوسته از چنین دانشی برخوردار است و روایات مربوط به آن خبر واحد متروک است. احمد بصری در کتاب عقائد الإسلام می‌گوید: برخی افراد اعتقاد دارند که شناخت همهٔ زبان ها خصوصیتی همیشگی برای خلیفهٔ خداوند در زمین است؛ این عقیدهٔ باطلی است که هیچ دلیلی ندارد. عقائد الإسلام، ص۲۵۸. همچنین تکلم به تمامی لغات را، اعتقادی مضحک و جاهلانه و باطل می‌داند. عقائد الإسلام، ص۱۲۸.

تعدّد روایات

در این باره خوب است توجه احمد بصری و اتباعش را به این مطلب جلب کنیم که از قضا دربارهٔ علم امام به همه زبان‌ها روایات متعددی در کتاب‌های معتبر وجود دارد، روایاتی که مورد توجه بزرگان امامیه همچون شیخ کلینی، شیخ صدوق، محمد بن حسن صفار قمی، حمیری و… است که از عالمان طراز اول شیعه هستند و این روایات در کتاب‌های معتبری همچون کافی، عیون اخبار الرضا، بصائر الدرجات، قرب الاسناد و… منعکس شده است. با وجود این ادعای احمد بصری که این روایات متروک و خبر واحدند، دلیلی جز بی بهره بودن او از حداقل‌های علم حدیث ندارد یا بهتر است بگوئیم ذات خبیث وی و دشمنی که با ائمه اطهار عليهم السلام دارد، او را از قبول این روایات باز می‌دارد، در ادامه به نمونه هایی از این روایات اشاره می‌شود: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَارُونَ الْعَبْسِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَال َ حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ ع بِمَ يُعْرَفُ الْإِمَامُ قَالَ بِخِصَالٍ أَوَّلُهَا نَصٌّ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَيه و نَصْبُهُ عَلَماً لِلنَّاسِ حَتَّى يَکُونَ عَلَيْهِمْ حُجَّةً لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَصَبَ عَلِيّاً ع وَ عَرَّفَهُ النَّاسَ بِاسْمِهِ وَ عَيْنِهِ وَ كَذَلِكَ الْأَئِمَّةُ ع يَنْصِبُ الْأَوَّلُ الثَّانِیَ وَ أَنْ يُسْأَلَ فَيُجِيبَ وَ أَنْ يُسْکَتَ عَنْهُ فَيَبْتَدِئَ وَ يُخْبِرَ النَّاسَ بِمَا يَکُونُ فِی غَدٍ وَ يُکَلِّمَ النَّاسَ بِکُلِ لِسَانٍ وَ لُغَةٍ.

ترجمه حدیث

أبو الجارود گويد: از امام باقر عليه السلام پرسيدم امام با چه نشانه اى شناخته می‌گردد؟ فرمود: با چند خصلت كه در اوست و نخستين آنها تصريح از جانب خداوند تبارك و تعالى بر امامت او، نشانه اى است بر مردم كه حجّت خدا بر ايشان باشد، چون پيامبر صلى اللَّه عليه و آله كه على عليه السلام را به امامت منصوب نمود، با بردن نام او و تعيين وى، او را به مردم شناساند و همچنين ائمه عليهم السلام كه هر يك امام بعدى، را منصوب می‌نماید، نشانه ديگر آن است كه هر چيز از او پرسيده شود فوراً پاسخ می‌دهد، و اگر در محضرش سکوت كنند او آغاز سخن نموده، و مردم را از آنچه فردا پيش آيد آگاه می‌سازد و نشانه ديگر آنکه به هر لهجه و لغت و زبانى با مردم به گفتگو می‌پردازد. معانی الأخبار، ص۱۰۵.

احتجاج با راس الجالوت

وَ مِنْهَا: مَا رُوِيَ فِي دُخُولِ اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلاَمُ اَلْكُوفَةَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ اَلْفَضْلِ… قَالَ اَلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِإِمَامٍ بَعْدَ مُحَمَّدٍ إِلاَّ مَنْ قَامَ بِمَا قَامَ بِهِ مُحَمَّدٌ حِينَ يُفْضَى اَلْأَمْرُ إِلَيْهِ وَ لاَ تَصْلُحُ اَلْإِمَامَةُ إِلاَّ لِمَنْ حَاجَّ اَلْأُمَمَ بِالْبَرَاهِينِ لِلْإِمَامَةِ فَقَالَ رَأْسُ اَلْجَالُوتِ وَ مَا هَذَا اَلدَّلِيلُ عَلَى اَلْإِمَامِ قَالَ أَنْ يَكُونَ عَالِماً بِالتَّوْرَاةِ وَ اَلْإِنْجِيلِ وَ اَلزَّبُورِ وَ اَلْقُرْآنِ اَلْحَكِيمِ فَيُحَاجَّ أَهْلَ  اَلتَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ وَ أَهْلَ اَلْإِنْجِيلِ بِإِنْجِيلِهِمْ وَ أَهْلَ اَلْقُرْآنِ بِقُرْآنِهِمْ وَ أَنْ يَكُونَ
عَالِماً بِجَمِيعِ اَللُّغَاتِ حَتَّى لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ لِسَانٌ وَاحِدٌ فَيُحَاجَّ كُلَّ قَوْمٍ بِلُغَتِهِمْ… … امام رضا(ع) فرمودند: بعد از پيامبر -صلّى اللّٰه عليه و آله كسى امام است كه قيام كند به آنچه پيامبر به آن قيام كرده است و بتواند كارهاى او را انجام دهد و امامتش را با دلايل و براهين، ثابت كند. رأس الجالوت گفت: دلايل امامت چيست‌؟ فرمود: اينكه امام، به تورات، انجيل، زبور و قرآن، احاطه داشته باشد و با هر كدام به كتاب خودشان احتجاج كند. و اينكه: همۀ زبانها را بداند و با اهل هر زبانى، به زبان خودش، مباحثه كند. الخرائج و الجرائح ج۱، ص۳۴۹.

تمام زبان های عالم

حال به روایاتی اشاره می‌کنیم که به تکلم امام به همه زبان ها تصریح می‌کنند و بیان می‌کنند که امام به تمامی زبان ها عالم هستند و به زبان های دیگر نیز سخن می‌گفتند: وَ مِنْهَا: مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفَضْلِ اَلْهَاشِمِيِّ قَالَ :… فَقَالَ لَهُمُ الرِّضَا ع لَا تَفَرَّقُوا فَإِنِّی إِنَّمَا جَمَعْتُکُمْ لِتَسْأَلُونِی عَمَّا شِئْتُمْ مِنْ آثَارِ النُّبُوَّةِ وَ عَلَامَاتِ الْإِمَامَةِ الَّتِی لَا تَجِدُونَهَا إِلَّا عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَهَلُمُّوا مَسَائِلَکُمْ فَابْتَدَرَ عَمْرُو بْنُ هذاب [هَدَّابٍ] فَقَالَ إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیَّ ذَكَرَ عَنْكَ أَشْيَاءَ لَا تَقْبَلُهَا الْقُلُوبِ  فَقَالَ الرِّضَا ع وَ مَا تِلْكَ قَالَ أَخْبَرَنَا عَنْكَ أَنَّكَ تَعْرِفُ كُلَّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَ أَنَّكَ تَعْرِفُ كُلَ لِسَانٍ وَ لُغَةٍ فَقَالَ الرِّضَا ع صَدَقَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ فَأَنَا أَخْبَرْتُهُ بِذَلِكَ فَهَلُمُّوا فَاسْأَلُوا قَالَ فَإِنَّا نَخْتَبِرُكَ قَبْلَ كُلِّ شَیْءٍ بِالْأَلْسُنِ وَ اللُّغَاتِ وَ هَذَا رُومِیٌّ وَ هَذَا هِنْدِیٌ وَ هَذَا فَارِسِیٌّ وَ هَذَا تُرْكِیٌّ فَأَحْضَرْنَاهُمْ فَقَالَ ع فَلْيَتَکَلَّمُوا بِمَا أَحَبُّوا أُجِبْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِلِسَانِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَسَأَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَسْأَلَةًبِلِسَانِهِ وَ لُغَتِهِ فَأَجَابَهُمْ عَمَّا سَأَلُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ لُغَاتِهِمْ فَتَحَيَّرَ النَّاسُ وَ تَعَجَّبُوا وَ أَقَرُّوا جَمِيعاً بِأَنَّهُ أَفْصَحُ مِنْهُمْ بِلُغَاتِهِم… 

ترجمه حدیث

امام رضا (ع) فرمود: بمانيد و متفرق نشويد. من شما را در اينجا جمع نموده ام تا از من سؤال كنيد از هر آنچه می‌خواهید، از آثار نبوّت و علامت هاى امامتى كه نمیابید آنها را مگر نزد ما اهل بيت؛ پس سؤالهايتان را بياوريد؛ پس عمرو بن هذّاب شروع كرد و گفت: محمّد بن فضل هاشمى كلماتى درباره شما می‌گوید و مقاماتى براى شما قائل است كه قلبها آن را قبول نمی‌کنند. حضرت فرمود: آنها چيست؟ گفت: محمّد بن فضل هاشمى می‌گوید: شما هر آنچه را خداوند نازل فرموده، می‌دانید و می‌توانید به هر زبان و لغتى صحبت كنيد. امام فرمود: محمّد بن فضل راست می‌گوید. من آنها را به او خبر داده ام؛ پس بشتابيد و سؤال كنيد. عمرو بن هذّاب گفت: ما قبل از هر چيز شما را با زبان امتحان می‌کنیم. ما در اين شهر افراد مختلف اعم از رومى، هندى، فارسى و تركى زبان داريم همه آنها را حاضر می‌کنیم. حضرت فرمود: پس تکلم كنيد به هر آنچه دوست داريد ان شاء اللَّه به هر يك از شما با زبان خودتان پاسخ خواهم گفت؛ پس هر كدام از آنها با زبان و لغت خودشان مسأله اى را پرسيدند و امام هم با لغت خودشان، به آنان پاسخ گفت. مردم بسيار تعجّب كرده و حيران ماندند. و تصديق كردند كه امام از خود آنها به زبانشان واردتر و فصيحتر است. الخرائج و الجرائح، ج، ص۳۴۳.

نظر علامه درباره علم امام به همه زبانها

علامه مجلسی رحمة الله عليه درباره تکلم ائمه علیهم السلام به جميع لغات می فرماید:  «اما عالم بودن ائمه به همه زبان ها اخبار در این باره نزدیک به حد تواتر است و با اضافه کردن اخبار عامه، مجالی برای تردید در این خصوص باقی نمی ماند». بحار الأنوار، ج۲۶، ص۱۹۳. همچنین بابی را با این عنوان در بحار آورده اند: «آنها همه زبان ها را می دانند و به آن صحبت میکنند». بحار الأنوار، ج۲۶، ص۱۹۰. علامه در مراة العقول نیز استدلال شیوایی در این زمینه کرده است: از اموری که تأیید می‌کند امام باید به همه زبانها عالم باشد این است که اگر نزد ایشان دو نفر که اختلاف دارند حاضر شدند و اهل زبان ایشان نبودند و مترجمی آنجا نبود، لازم می آید که احكام تعطیل شود».  مرآة العقول، ج۶، ص۱۵۶. همان طور که مرحوم علامه فرموده اند، روایات این امر نزدیک به تواتر است و احمداسماعیل بصری چون خود فاقد این ویژگی ها می‌باشد، منکر آنها شده است.