ادعای وحی بودن خواب های مومنان
توسط: دارالهدایه| یکی از استنادات جریان احمد اسماعیل بصری در رابطه با حجیت خواب و رویا، استناد به برخی روایاتی است که بیانگر این مطلب است که خواب مومن همیشه درست بوده و به گونه ای وحی محسوب می شود، در این مقاله به نقد این ادعا اشاره خواهیم کرد.
خواب مومن در روایات
در دو روایت ادعا شده است که رؤیای مومن همیشه درست بوده و حکم وحی الهی را دارا میباشد: ۱. «رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ع قَالَ: رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ تَجْرِي مَجْرَى كَلَامٍ تَكَلَّمَ بِهِ الرَّبُّ عِنْدَهُ» و از على(عليه السّلام)روايت است كه: خواب مؤمن در حكم سخنى است كه پروردگار براى او گفته باشد. كنز الفوائد،ج:٢،ص۶١ ۲. فِي كِتَابِ التَّعْبِيرِ عَنِ الْأَئِمَّةِ أَنَّ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ صَحِيحَةٌ لِأَنَّ نَفْسَهُ طَيِّبَةٌ وَ يَقِينَهُ صَحِيحٌ وَ يَخْرُجُ رُوحُهُ فَيَتَلَقَّى مَعَ الْمَلَائِكَةِ
فَهِيَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْجَبَّارِ. در كتاب تعبير از امامان عليهم السلام آنكه خواب مؤمن صحيح است از براى آنكه نفس او پاكيزه است و يقين او صحيح است و بيرون آيد روح او پس مىرسد به فرشتگان پس اين وحى است از خداوند عزيز جبار.
جامع الأخبار،ص:١٧٢
اشکال به روایات خواب مومنین
این دو حدیث چند مشکل سندی و محتوایی دارند، از جمله:
اول
این عبارات بدون هیچ سندی و با این تعبیر: «از علی علیه السلام روایت شده» و: «از ائمه علیهم السلام چنین رسیده» ثبت گشته اند، آنهم بدون هیچ توضیحی که چه کسی اینها را نقل کرده و از کجا به معصومین علیهم السلام نسبت داده شده است.
دوم
در دو کتاب حدیثیِ فوق العاده ضعیف به نام کنز الفوائد (قرن پنجم) و جامع الأخبار (قرن ششم) ثبت شده اند و در کتب معتبر شیعه وجود ندارند. البته کتاب «کنز الفوائد» از نظر علمی در سطح بسیار خوبی قرار دارد و ضعف آن تنها از نظر حدیثی می باشد. البته شاید فردی که روحیه اخباری گری داشته باشد بگوید این دو اشکال مهم نیست و همین که به عنوان حدیث ثبت شده اند کفایت می کند. اما کسانی که در حدیث شناسی تخصص دارند به خوبی می دانند چه بسا کلماتی از علماء یا عرفاء یا صوفیه که اصلاً حدیث نبوده اند ولی اشتباهاً به عنوان حدیث توسط افراد غیر متخصص ثبت شده اند.برای همین توجه به مصدر حدیث و اینکه چه کسی آن را حدیث تشخیص داده جهت اثبات حدیث بودن یک کلام از اهمیت بالایی برخوردار است، مخصوصاً اگر با تعبیرهای غیر مستند همچون: «روایت شده» و: «چنین گفته اند» همراه باشد.
سوم
محتوایی منحصر به فرد داشته و قبل و بعد از این سابقه مضمونی ندارند. ممکن است کسی این مطلب را مشکل نداند،اما باید دانست که هندسه فکر شیعه بر اساس روایات متقن و متواتر قبل از رخداد غیبت آخرین حجت خدا شکل گرفته، پس دو حدیثی که تا قرن پنج و شش مطرح نبودند جایگاهی در هندسه تفکر شیعی ندارند مخصوصاً اگر مربوط به رکن اعتقادی یعنی شناخت حجت خدا باشند.
چهارم
شبیه به حدیث اول در منابع اهل سنت و منسوب به پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت شده ـ نه امام علی علیه السلام: «الرؤيا الصالحة يراها المؤمن لنفسه او ترى له و هو كلام يكلم به ربك عبده في المنام»
الدر المنثور،ج:٣،ص:٣١٣
و همین، احتمال رسوخ این گفته از اهل سنت به شیعه را تقویت می نماید. اشتباه نشود، ما نمیگوییم هر حدیثی مشابه سُنی داشت مجعول است، بلکه سخن ما درباره نقلهایی است که بدون سند و با تعابیر: «روایت شده» و: «گفته شده» ثبت گشته، که با پیگیری های محققین روشن شده بسیاری از این نقلها در کتب اهل سنت وجود داشته و بعد از قرن پنجم و توسط غیر متخصصین وارد کتب شیعه شده، و به نام اهل بیت علیهم السلام ثبت گشته است؛ چیزی که به وفور در کتاب چهار جلدیِ «عوالی اللئالی» نظاره گریم.
پنجم
با واقعیت خارجی ناسازگارند؛ زیرا ما میبینیم خواب مومن همیشه راست نیست. و همچنین عقل بر اساس تناسب حکم و موضوع آشکارا این را می فهمد که هر مومنی شایسته این نیست که مورد وحی قرار بگیرد و ـ بر فرض قبول ـ مومنی مراد است که از شدت تقوا و اخلاص به جایگاهی نزدیک به مقام نبوت رسیده است.
خواب غیر انبیاء
اما در اینجا شبهه ای وجود دارد و آن اینکه در بعضی روایات از خوابهایی درباره غیر انبیاء علیهم السلام سخن گفته شده که فرشته ای به امر خدا در خواب فرد آمده و با وی سخن گفته، آیا این همان خواب وحی گونه نیست؟ از جمله رؤیای مردی از بنی اسرائیل که فرزند دلبندی داشت اما در خواب به او گفته شد: فرزند تو در شب زفافش خواهد مرد… عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ اَلْجَهْمِ قَالَ: قَالَ أَبُو اَلْحَسَنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ لِإِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ ذَكَرَ لَهُ أَنَّ اِبْنَهُ صَدَّقَ عَنْهُ قَالَ إِنَّهُ رَجُلٌ قَالَ فَمُرْهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ وَ لَوْ بِالْكِسْرَةِ مِنَ اَلْخُبْزِ ثُمَّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِنَّ رَجُلاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ لَهُ اِبْنٌ وَ كَانَ لَهُ مُحِبّاً فَأُتِيَ فِي مَنَامِهِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ اِبْنَكَ لَيْلَةَ يَدْخُلُ بِأَهْلِهِ يَمُوتُ… حسن بن جهم گويد: امام كاظم عليه السّلام به اسماعيل بن محمّد كه فرزندى داشت فرمود: تو از طرف او صدقه بده. گفت: او مردى است. فرمود: به او بگو: صدقه بدهد گرچه تكه نانى باشد. حضرت فرمود: امام باقر عليه السّلام فرمود: در بنى اسرائيل مردى پسرى داشت كه او را دوست مىداشت، فردى در خواب به او گفت: پسرت در شب عروسيش خواهد مرد…
جواب خواب غیر انبیاء
در پاسخ باید گفت:
اولاً: ما بارها به این نکته تذکر داده ایم که خواب صادقه غیر از خواب حجت است و خواب الهی گاهی صادقه است و گاهی حجت، در نتیجه به صرف این که خوابی به امر یا عنایت خدا دیده شود حجت و وحی بر آن اطلاق نمیشود. این در حالیست که موضوع این خوابها عموماً اِخبار از آینده است و همچنانکه برای بعضی مومنین رخداد الهام در بیداری وجود دارد دیدن چنین خوابی نیز ممکن است.
ثانیاً: سخن هر فرشته ای وحی تلقی نمی شود زیرا فرشته وحی ـ طبق روایات فراوان ـ شخص جبرئیل علیه السلام و بعضی فرشتگان مخصوص دیگر می باشند و برای همین حتی سخن اسرافیل و مکائیل و عزرائیل با پیامبران وحی تلقی نشده است.
