شبهه: مراد از زندانی شدن قائم در روایات، یمانی است

دارالهدایه | اتباع احمد در راستای اثبات قائمیت یمانی، به روایتی استناد نموده اند که اشاره به سنت بودن زندانی شدن قائم می کند؛ در مقاله حاضر به نقد و بررسی این ادعا خواهیم پرداخت.

استناد اتباع

روایتی که اتباع احمد جهت تایید عنوان صاحب الامر و قائمیت برای امام خود به آن استدلال می‌کنند روایت سنت زندانی شدن است که به شرح زیر می‌باشد:
وَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَيْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَى عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ اَلْبَاقِرَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ: فِي صَاحِبِ هَذَا اَلْأَمْرِ سُنَنٌ مِنْ أَرْبَعَةِ أَنْبِيَاءَ سُنَّةٌ مِنْ مُوسَى وَ سُنَّةٌ مِنْ عِيسَى وَ سُنَّةٌ مِنْ يُوسُفَ وَ سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ فَقُلْتُ مَا سُنَّةُ مُوسَى قَالَ خَائِفٌ يَتَرَقَّبُ قُلْتُ وَ مَا سُنَّةُ عِيسَى فَقَالَ يُقَالُ فِيهِ مَا قِيلَ فِي عِيسَى قُلْتُ فَمَا سُنَّةُ يُوسُفَ قَالَ اَلسِّجْنُ وَ
اَلْغَيْبَةُ قُلْتُ وَ مَا سُنَّةُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ إِذَا قَامَ سَارَ بِسِيرَةِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلاَّ أَنَّهُ يُبَيِّنُ آثَارَ مُحَمَّدٍ وَ يَضَعُ اَلسَّيْفَ عَلَى عَاتِقِهِ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ هَرْجاً هَرْجاً حَتَّى رَضِيَ اَللَّهُ قُلْتُ فَكَيْفَ يَعْلَمُ رِضَا اَللَّهِ قَالَ يُلْقِي اَللَّهُ فِي قَلْبِهِ اَلرَّحْمَةَ .
ابو بصير گويد:شنيدم امام باقر عليه السّلام مى‌فرمود:«در صاحب اين امر روشها و شيوه‌هائى از چهار پيامبر است:سنّتى از موسى؛سنّتى از عيسى؛سنّتى از يوسف و سنّتى از محمّد-صلوات اللّٰه عليهم اجمعين-من عرض كردم:سنّت موسى كدام است‌؟فرمود: ترسان و نگران است، پرسيدم:سنّت عيسى كدام است‌؟فرمود:آنچه در مورد عيسى گفته شده در بارۀ او نيز گفته مى‌شود.عرض كردم:سنّت يوسف چيست‌؟فرمود: زندانى شدن و ناپديد گشتن.پس عرض كردم:سنّت محمّد صلّى اللّٰه عليه و آله كدام است‌؟فرمود: چون قيام كند همچون پيامبر خدا صلّى اللّٰه عليه و آله رفتار خواهد كرد،جز اينكه او آثار رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله را روشن مى‌سازد(مأموريّتش دنبالۀ همان مأموريّت پيامبر است) و شمشير برگردن خويش حمايل ساخته و هشت ماه به شدّت مبارزه مى‌كند تا اينكه خدا راضى شود،پرسيدم:چگونه از رضايت خاطر خداوند آگاه مى‌گردد؟فرمود:خداوند به دل او رحمت مى‌اندازد».

الغيبة (للنعمانی) ج ۱، ص ۱۶۴

روش استدلال

ناظم عقیلی، در‌این‌باره می‌گوید: «در جایی نیامده است که امام‌زمان از طرف کسی زندانی می‌شود؛ پس، مراد از صاحب‌الامر احمد‌ است.»

پاسخ

اول

کسی که به تاریخ مراجعه کند، خواهد دانست که شرایط امام حسن عسکری علیه السلام بسیار سخت بوده است. ایشان از طرف حکومت وقت، در حصر شدید بودند و فقط، از طریق مکاتبه، با شیعیانشان در ارتباط بودند. امام‌زمان  هم تا پنج‌سالگی نزد امام حسن عسکری(ع) بودند و زندگی ایشان، در کنار پدر بزرگوارشان، به‌صورت دائم، زیر نظر حکومت بود و در واقع، شبیه به زندان بود. از‌این‌روست که در برخی از روایات، نظیر روایت فوق، ایشان به یوسف پیامبر تشبیه شده‌اند.

دوّم

این روایت را شیخ صدوق و شیخ نعمانی نقل کرده‌اند که سند آن ضعیف است؛ زیرا در سند، حسن‌بن‌أبی‌حمزۀ بطائنی، قرار دارد که فردی کذّاب است. شیخ طوسی، این روایت را با سند صحیح، از ابو‌بصیر نقل می‌کند که کلمۀ «سجن» در آن وجود ندارد و بدیهی است که روایت صحیح، بر روایت ضعیف مقدم است:
وروی محمّد بن عبد اللّه الحمیریّ، عن أبیه، عن محمّد بن عیسی، عن سلیمان بن داود المنقریّ، عن أبی بصیر قال: سمعت أباجعفر علیه السلام یقول:فِی صاحِبِ هذَا الْأَمْرِ [أَرْبَعُ] سُنَنٌ مِنْ أَرْبَعَةِ أَنْبِیاء؛ سُنَّةٌ مِنْ مُوسی علیه السلام وَسُنَّةٌ مِنْ عِیسی علیه السلام وَسُنَّةٌ مِنْ یُوسُفَ علیه السلام وَسُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله؛ فَأَمّا سُنَّةٌ مِنْ مُوسی علیه السلام فَخائِفٌ یَتَرَقَّبُ وَأَمّا سُنَّةٌ مِنْ یُوسُفَ علیه السلام فَالْغَیْبَةُ وَأَمّا سُنّةٌ مِنْ عِیسی علیه السلام فَیُقالُ: ماتَ وَلَمْ یَمُتْ وَأَمّا سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَالسَّیْفُ.
ابی بصیر می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمودند: در وجود صاحب این امر چهار سنّت از سنّت‌های انبیا وجود دارد: سنتی از موسی علیه السلام، وسنتی از عیسی علیه السلام، وسنتی از یوسف علیه السلام، و سنتی از محمّد صلی الله علیه و آله و امّا سنّت و ویژگی موسی علیه السلام این است که او ترسیده و منتظر است و امّا سنّت و ویژگی یوسف علیه السلام عبارت است از غیبت و پنهان شدن، و امّا سنّت و ویژگی عیسی علیه السلام این است که گفته می‌شود او مرده است درحالتی که نمرده و زنده می‌باشد، و امّا سنتی که از محمّد صلی الله علیه و آله است، قیام به وسیله شمشیر است.

الغيبة (للطوسی) , جلد۱ , صفحه۴۲۴

سوم

روایاتی هستند که به‌صراحت، امام‌زمان را شبیه یوسف نبی می‌دانند؛ بنابراین آنکه سنتی از یوسف و دیگر پیامبران دارد، امام‌زمان است.

چهارم

روایت دیگری، به‌صراحت وجهِ شَبَه یوسف پیامبر با امام‌زمان علیه السلام را غیبت معرفی می‌کند:
وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِصَامٍ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ اَلْكُلَيْنِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْقَاسِمُ بْنُ اَلْعَلاَءِ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَلِيٍّ اَلْقَزْوِينِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ اَلْحَنَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ اَلثَّقَفِيِّ اَلطَّحَّانِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْبَاقِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لِي مُبْتَدِئاً يَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ إِنَّ فِي اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ شَبَهاً مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ يُونُسَ بْنِ مَتَّى وَ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى وَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَأَمَّا شَبَهُهُ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَرُجُوعُهُ مِنْ غَيْبَتِهِ وَ هُوَ شَابٌّ بَعْدَ كِبَرِ اَلسِّنِّ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ فَالْغَيْبَةُ مِنْ خَاصَّتِهِ وَ عَامَّتِهِ وَ اِخْتِفَاؤُهُ مِنْ إِخْوَتِهِ وَ إِشْكَالُ أَمْرِهِ عَلَى أَبِيهِ يَعْقُوبَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَعَ قُرْبِ اَلْمَسَافَةِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَبِيهِ وَ أَهْلِهِ وَ شِيعَتِهِ…
محمد بن مسلم ثقفى طحان گويد حضور ابى جعفر امام پنجم رسيدم و قصد داشتم در باره قائم آل محمد از او پرسش كنم بدون سؤال بمن فرمود اى محمد بن مسلم براستى در قائم از خاندان محمد(صلّى الله عليه و آله)روش از پنج پيغمبر است يونس بن متى،يوسف بن يعقوب و موسى و عيسى و محمد صلوات اللّٰه عليهم روش از يونس بن متى اينست كه بعد از غيبت خود بر ميگردد در حالى كه جوانست و سن بسيارى دارد و اما روش از يوسف بن يعقوب اينست كه از خاص و عام غائب است و از برادرانش پنهانست و امر او بر پدرش يعقوب پوشيده است با آنكه مسافت ميان او و پدرش و خاندانش و شيعيانش كم است…

کمال الدين و تمام النعمة ج ۱، ص ۳۲۷