بحثی پیرامون غیبت صغری

دارالهدایة| یکی از مسائل مهم معرفتی در عصر حاضر، کنکاش و مطالعه ویژگی ها و خصوصیت های غیبت صغری می باشد. در این مقاله مختصرا به بحث و بررسی در این باره میپردازیم.

عصر غیبت صغری

دوران غیبت صغری كه برخى آغاز آن را از همان ابتداى ولادت (شيخ مفيد،الارشاد،ج 2،ص 340) و برخى از شهادت امام حسن عسكرى عليه السّلام دانسته‌اند. (شيخ طوسى،كتاب الغيبة،ص 159؛شيخ كلينى،كافى،ج 1،ص 341؛نعمانى،الغيبة،ص 149)

در واقع نوعى آماده‌سازى براى غيبت طولانى بود و غيبت طولانى هم مقدمۀ ظهور و حضور ظاهرى آن حضرت در جامعه انسانى است.

غیبت صغری،با ويژگى‌هاى خاص خود،دورانى لازم و ضرورى بود كه به حكمت خداوند،در تاريخ شيعه رقم خورد،تا جامعه شيعى را به كامل‌ترين صورت ممكن مهياى فصلى تازه از زندگى خود كند.

ویژگی های غیبت صغری

1. محدود بودن به زمان معین
2. پنهان نبودن حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف از همگان
3. ارتباط حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف با مردم به وسيلۀ افراد مشخص

محدود بودن به زمان معيّن

زمان  غیبت صغری محدود بود و از نگاه زمانى 69 سال و چند ماه طول كشيد و به دليل كوتاه بودن مدت آن«غيبت صغری»ناميده شد؛ به خلاف غيبت كبری كه غير از خدا كسى از مدت آن آگاهى ندارد.

پنهان نبودن حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف از همگان

در دوران غيبت صغری،امام از نگاه‌ها پنهان بود؛اما اين غیبت ،همگانى نبود؛بلكه كسانى مانند نواب خاص و برخى از وكلاى آن حضرت، مى‌توانستند با آن حضرت در تماس باشند و پرسش‌ها و نامه‌هاى مردم را خدمت امام ببرند و پاسخ او را به مردم برسانند. اما در  غیبت كبری،امام به طور كلّى از نگاه‌ها پنهان است و راه نامه‌نگارى بسته است؛ يعنى بناى غيبت كبری و اقتضاى آن، اين است كه حضرت ديده نشود.البته اين بدان معنا نيست كه امكان ندارد ديده شود؛بلكه ممكن است برخى افراد،حضرت را ببينند.

ارتباط حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف با مردم به وسيلۀ افراد مشخص

در غيبت صغری،حضرت چهار نماينده داشت كه آن‌ها را به صورت معين و مشخص تعيين كرده و برگزيده بود. آنان موظف بودند بين امام و مردم ارتباط برقرار كنند. اقامتگاه و مكان حضرت را نيز مى‌دانستند؛ولى در غيبت كبری چنين نيست.

نیابت خاصه

در دورۀ غيبت صغری،حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف به واسطۀ چهار نفر نايبان خاص خود با شيعيان در رابطه بود و امور آنان را سروسامان مى‌داد.اين امور،افزون بر مسايل مالى، شامل مسايل عقيدتى و فقهى نيز مى‌شد. رابطان ميان آن حضرت و شيعيان،چهار نفر از اصحاب با سابقه و مورد اعتماد امامان پيشين بودند كه يكى پس از ديگرى اين وظيفه مهم را بر عهده داشتند.آنان،به«نواب خاص»آن حضرت معروفند. اين افراد،با وكيلان حضرت در دورترين نقاط شهرهاى اسلامى در تماس بوده و نامه‌ها و خواسته‌هاى شيعيان را به محضر مقدس او مى‌رساندند و در جواب،توقيعاتى از طرف آن حضرت صادر مى‌شد. نكتۀ قابل توجه آن كه در اين دوره،نه فقط شخص حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف از ديده‌ها پنهان بود،بلكه بيشتر سفراى ايشان نيز به طور ناشناس و بدون آن كه جلب توجه كنند، عمل مى‌كردند. نيابت خاص،بدان‌سان بود كه امام شخص معين و مشخصى را نايب خود قرار دهد و به اسم و خصوصيات،او را معرفى كند؛همان‌گونه كه پيش از آن امام حسن عسكرى عليه السّلام اين كار را انجام داده و فرمود:

العمرى و ابنه ثقتان فما ادّيا اليك عنّى فعنّى يؤدّيان و ما قالا لك فعنى يقولان
(شيخ كلينى،كافى،ج 1،ص 329،ح 1؛شيخ طوسى،كتاب الغيبة،ص 243 و ص 360)

عمرى و پسرش مورد اعتماد هستند.هرچه آنان به تو برسانند،از من مى‌رسانند و آنچه به تو بگويند،از جانب من مى‌گويند.

نایبان خاص

1.عثمان بن سعيد عمرى

نخستين نايب خاص حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف ابو عمرو عثمان بن سعيد عمرى بود. شيخ طوسى،درباره سفيران حضرت و اوّلين ايشان چنين نوشته است: سفيرانى كه از جانب ائمه اطهار عليهم السّلام به نيكى ياد شده‌اند؛نخستين آنان مرد بزرگوارى است كه حضرت امام هادى عليه السّلام و امام عسكرى عليه السّلام او را توثيق فرموده‌اند و او،شيخ موثق ابو عمر عثمان بن سعيد عمرى است. (شيخ طوسى،كتاب الغيبة،ص 353)

عثمان بن سعيد از سال 260 ق به نص صريح امام حسن عسكرى عليه السّلام به نيابت از امام غايب معرفى شد. همچنين حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف به وكالت و نيابت عثمان بن سعيد براى جمعيت و اهالى قم اشاره كرد و آن‌ها را به عثمان بن سعيد ارجاع داد.
(شيخ صدوق،كمال الدين و تمام النعمة،ج 2،ص 476،ح 26)

2.محمد بن عثمان بن سعيد عمرى

دومين نايب از«نواب چهارگانه»امام زمان عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف،محمد بن عثمان،فرزند نايب نخست است.وى پيش از آن، در زمان حيات پدرش،از سوى امام عسكرى عليه السّلام به نيابت امام غايب معرفى شده بود.بدين صورت كه آن حضرت،هنگامى كه گروهى از شيعيان يمن در شهر«سامرا»به حضورش شرفياب شدند،عثمان بن سعيد را نزد خود فرا خواند و بر وكالت و وثاقت او تصريح كرد.سپس فرمود: گواه باشيد عثمان بن سعيد عمرى،وكيل من است و فرزندش محمد بن عثمان وكيل فرزند من،مهدى شما است. (شيخ طوسى،كتاب الغيبة،ص 356،ح 317)

3.حسين بن روح نوبختى

سومين نايب خاص حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف،محدث،فقيه و متكلم شيعى ايرانى،حسين بن روح نوبختى است. وى ميان شيعيان بغداد،شهرت ويژه‌اى داشت و يكى از افراد مورد اعتماد محمد بن عثمان عمرى به شمار مى‌رفت. او در سال‌هاى 305-326 ق نايب امام زمان عليه السّلام و واسطۀ بين حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف و شيعيان بود. حسين بن روح داراى برترى‌هاى فراوانى بود؛امّا به طور عمده شهرت و اعتبار او،به مسأله نيابتش بازمى‌گردد.

4.على بن محمد سمرى

ابو الحسن على بن محمد سمرى،چهارمين و آخرين سفير حضرت ولى عصر عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف است. وى پس از درگذشت حسين بن روح به مقام سفارت رسيد و مدت سه سال عهده‌دار اين جايگاه بود. سمرى از خاندانى ديندار و شيعه بود كه در خدمتگزارى به«سازمان اماميه»شهرت فراوانى داشت.همين اصالت خانوادگى او، باعث شد در امر سفارت،با مخالفت چندانى روبه‌رو نشود.