روایت خروج القائم من المحتوم برای اثبات قائمیت یمانی

دارالهدایه | از جمله روایاتی که اتباع احمد بصری جهت اثبات «قائم» بودن احمد بصری به آن استناد میکنند، روایتی است که درباور آنها دلالت بر قائم بودن یمانی میکند، در نوشتار حاضر به نقد این ادعا خواهیم پرداخت.

روایت مورد استناد اتباع

روایت مورد ادعای اتباع روایت ذیل است :

أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ اَلثُّمَالِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ يَقُولُ خُرُوجُ اَلسُّفْيَانِيِّ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ اَلنِّدَاءُ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ طُلُوعُ اَلشَّمْسِ مِنَ اَلْمَغْرِبِ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ أَشْيَاءُ كَانَ يَقُولُهَا مِنَ اَلْمَحْتُومِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ اِخْتِلاَفُ بَنِي فُلاَنٍ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ قَتْلُ اَلنَّفْسِ اَلزَّكِيَّةِ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ خُرُوجُ اَلْقَائِمِ مِنَ اَلْمَحْتُومِ.

ابى حمزه ثمالى گفته است:به خدمت امام صادق عليه السّلام عرض كردم كه امام باقر عليه السّلام مى‌فرمودند:خروج سفيانى،نداى آسمانى و طلوع خورشيد از مغرب،از جمله محتومات هستند و امور ديگرى را هم مى‌فرمودند كه از محتومات هستند[يعنى اين‌ها حتمى بوده و يقينا اتفاق افتاده و هيچ تغيير و تبديلى در آن‌ها نيست.] امام صادق عليه السّلام فرمودند:و اختلاف بنى فلان[بنى عباس]در بين خودشان،و قتل نفس زكيه و خروج قائم عليه السّلام نيز از جمله محتومات است…

الغيبة (للطوسی) ج ۱، ص ۴۳۵

روش استدلال به روایت

روش استدلال اتباع به این روایت این چنین است:

می‌گویند: «چیزی که از این روایت فهمیده می‌شود، این است که مقصود از لفظ قائم در آنجا، شخص امام محمد‌بن‌حسن عسکری علیه السلام نیست؛ بنابراین برای اینکه روایات، بیانگر علائم قبل از ظهور امام‌مهدی علیه السلام هستند و قائم را ذکر کردند و ایشان از علائم ظهور امام‌مهدی علیه السلام شمرده‌اند، پس مقصود از قائم، محمد‌ بن‌ حسن عسکری علیه السلام نخواهد بود. در واقع، مقصود از قائم در این روایات شخص دیگری است و اگر این‌چنین نبود، خود قائم، از علائم ظهور قائم خواهد شد و هیچ عاقلی آن را قبول نخواهد کرد.»

جواب

ابتدا باید بیان شود که کلمه «محتوم» در روایات به دو نوع بکار رفته است:۱.گاه معنای لغوی آن مراد می‌باشد. ۲. گاه معنای اصطلاحی آن مراد است. «محتوم» در لغت به معنای «گريز نا پذير، چاره نا پذير و غير قابل اجتناب» است و گاه «محتوم» به ۵ علامتی که قبل از قیام امام مهدی(عج) رخ می‌دهند، اطلاق شده است که در این روایت منظور از «محتوم» معنای لغوی آن است یعنی چیزی که وقوعش «غیر قابل اجتناب» است نه این‌که روایت صرفاً در صدد بیان ۵ علامت حتمی باشد. به عبارت دیگر:روایت در مقام بیان علائم حتمی اصطلاحی(پنج علامت محتوم) ظهور امام‌زمان علیه السلام نیست؛ بلکه در مقام بیان رخدادهایی است که به‌طور حتم، در آخر‌الزمان تحقق پیدا می‌کنند‌؛مانند خروج قائم علیه السلام و سفیانی و… ابو حمزه ثمالی می‌گوید: «به خدمت امام صادق عليه السّلام عرض كردم كه امام باقر عليه السّلام مى‌فرمودند:خروج سفيانى،نداى آسمانى و طلوع خورشيد از مغرب،از جمله محتومات هستند و امور ديگرى را هم مى‌فرمودند كه از محتومات هستند[يعنى اين‌ها حتمى بوده و يقينا اتفاق افتاده و هيچ تغيير و تبديلى در آن‌ها نيست] پس متعلَّق سخن، در این روایت، علائم حتمی ظهور نیست؛ بلکه متعلَّق سخن، اموری هستند که تحقّق آن‌ها حتمی است.

علامت حتمی

بدیهی است که یمانی، یکی از علائم حتمیِ قبل از قائم علیه السلام است:

وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ: قَبْلَ قِيَامِ اَلْقَائِمِ خَمْسُ عَلاَمَاتٍ مَحْتُومَاتٍ اَلْيَمَانِيُّ وَ اَلسُّفْيَانِيُّ وَ اَلصَّيْحَةُ وَ قَتْلُ اَلنَّفْسِ اَلزَّكِيَّةِ وَ اَلْخَسْفُ بِالْبَيْدَاءِ.

عمر بن حنظله گويد:از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مى‌فرمود:پيش از قيام قائم پنج نشانه خواهد بود كه همگى از علامات محتوم است:يمانى و سفيانى و صيحه و كشتن نفس زكيّه و فرو رفتن زمين در بيداء.

کمال الدين و تمام النعمة ج ۲، ص ۶۵۰

در روایت می‌فرمایند، علائم حتمی قبل از قائم پنج امر هستند که یکی از آن‌ها یمانی است؛ لذا پیروان احمد‌بصری نمی‌توانند، مدعی شوند که همانی که از علائم حتمی قائم بوده، خودش نیز قائم است؛ زیرا یک چیز نمی‌تواند، علامت خودش باشد. اگر دقت کنید در روایت مورد استناد اتباع، سخنی از یمانی و خسف بیداء نشده است در حالی که این دو علامت هم از علائم محتوم ظهور است لذا حضرت در مقام بیان علائم محتوم ظهور نیستند بلکه در مقام بیان بعضی از محتومات هستند که وقوع آنها حتمی است که از جمله آنها قائم علیه السلام می‌باشد.