قائم بعد از توالی سه اسم احمد بصری است یا امام مهدی؟
توسط: دارالهدایه| پیروان احمد بصری با استناد به روایتی که مضمون آن بیان اسامی چهار امام آخرین می باشد، تلاش دارند تا چهارمین نفر را احمد بصری معرفی نموده و این حدیث را منطبق بر امام خود ساخته و وی را قائم معرفی نمایند؛ این ادعا درحالی مطرح شده است که خوانش پیروان این جریان از روایت مذکور اشتباه بوده و با انتقادات متعددی رو به است که در این مقاله به بیان آن خواهیم پرداخت.
ادعای قائم بودن احمد
«أبو محمد الأنصاري» ضمن ادلهٔ يمانی بودن احمد اسماعيل مینويسد: الهداية الكبری- الحسين بن حمدان الخصيبي: عَنِ اَلصَّادِقِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ اَلْحُسَيْنِ، عَنْ عَمِّهِ اَلْحَسَنِ، عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قَالَ: إِذَا تواتت أَرْبَعَةُ أَسْمَاءَ مِنَ اَلْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِي فَرَابِعُهُمْ اَلْقَائِمُ اَلْمُؤَمَّلُ اَلْمُنْتَظَرُ.
و اسامی كه موافق هم هستند لازم است كه هم نام رسول خدا باشند؛ زيرا هر اسم ديگری موجب خروج نام امام مهدی خواهد شد و اكنون اين اسامی نزد ما است: ١. محمد الباقر، ٢. محمد الجواد ٣. محمد المهدي («انصاري»، معنای لفظ [تواتت] را [موافقت] میداند و بر این باور است که باید چهار نام موافق یکدیگر را مراد روایت دانست که منظور «محمد» است). رسول خدا داخل در زمره این افراد نيست، چون خود ايشان فرموده است: «ائمه از فرزندان من»؛ بنابراين، لازم است كه چهارمين نفر «احمد» باشد و او قائم منتظر عجل الله تعالی فرجه است
نسخه صحیح روایت و قائم حقیقی
لفظ صحيح روايت چنانكه از نسخه های خطی آشكار می شود، به شكل ديگری است. نسخه كتاب «الهداية الکبری» كه مدعيان از آن استفاده میكنند، «نسخه موجود در نرم افزار مكتبة اهل البيت»، بدون تحقيق و رجوع به نسخه های خطی منتشر شده و غلط های فراوان دارد. نص صحيح روايت كه تصوير صفحه آن را نيز درج خواهيم كرد [متأسفانه نسخه های خطی كتاب «الهداية الكبری» افتادگی ها و تفاوت های متعددی دارند و اين روايت در يكی از چند نسخ قديمی تر اين كتاب يافت شد]، چنين است:
امام صادق عليه السلام از جدشان حسين از عمویشان حسن از اميرمؤمنان عليه السلام از رسول خدا صلی الله عليه و آله نقل كردند كه آن حضرت فرمود: هنگامی كه چهار اسم «محمد» و «علي» و «حسن» و «محمد»، از ائمه از فرزندان من به دنبال هم آمد، چهارمی آنها «قائم منتظر» است. بنابراین، این روايت نص صريحی است كه منظور از قائم، حضرت حجة بن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف، است.
تصحیف در روایت
لفظ «تواتت» كه در نسخهٔ چاپی «الهداية الکبری» آمده، که احتمال زیاد تصحيف شده است زیرا در لغت عرب چنین لفظی وجود ندارد تا معنایی داشته باشد و لفظ صحيح آن چنان كه بيان شد، «تَوالَت» است؛ معنای این لفظ در لغت عرب، به دنبال هم آمدن اشيا يكی پس از ديگری و متابعت آنها است بدون آنكه فاصله ای در ميان باشد:
فيروزآبادی گفته است: و تتابع: توالي.
زبيدی گفته است: و تَتَابَعَ: تَوَالَى، قال اللَّيْثُ: تَتَابَعَت الأَشْيَاءُ والأَمْطَارُ والأَمُورُ، إذا جاءَ وَاحدٌ خَلْفَ وَاحدٍ عَلَى أَثَره.
بنابراين، توالی أسماء به معنای آمدن أسماء يكی بعد از ديگری است و همچنين برای اثبات تحريف «انصاري» كفايت می كند؛ زيرا اين مفهوم هرگز منطبق بر اسامی «محمد» در ائمه عليهم السلام نخواهد بود.
روایات مشابه
با توجه به روايت های هم خانوادهٔ این حدیث و صراحتی که در آنها وجود دارد، بی شک مراد پیامبر (ص) از این سه نام، «محمد، علي و حسن علیهم السلام» و چهارمین نفر همان «حجة بن الحسن المهدي» است؛ به عنوان نمونه به این روایت ها توجه بفرمایید:
وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ عَلِيٍّ اَلْقَيْسِيِّ عَنْ أَبِي اَلْهَيْثَمِ اَلتَّمِيمِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: إِذَا تَوَالَتْ ثَلاَثَةُ أَسْمَاءٍ كَانَ رَابِعُهُمْ قَائِمَهُمْ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ اَلْحَسَنُ.
امام صادق(ع)فرمودند: هنگامی كه سه اسم به دنبال هم آمد چهارمی «قائم» است، «محمد» و «علي» و «حسن».
کفاية الأثر في النص على الأئمة الإثنی عشر، ج۱، ص۲۸۴
وما روي عن موسى بن جعفر عليهما السلام انه قال: إذا توالت ثلاثة اسماء محمد وعلي والحسن فالرابع هو القائم صلوات الله عليه و عليهم.
امام كاظم عليه السلام فرمودند: هنگامی كه نام های «محمد» و «علي» و «حسن» به دنبال هم آمد، چهارمی «قائم» است.
رسائل في الغيبة (للشيخ المفيد)، ج۲، ص١۳
حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَابُنْدَاذَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ هِلاَلٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ اَلْقَيْسِيُّ عَنْ أَبِي اَلْهَيْثَمِ اَلْمِيثَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا تَوَالَتْ ثَلاَثَةُ أَسْمَاءٍ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ اَلْحَسَنُ كَانَ رَابِعُهُمْ قَائِمَهُمْ.
ابو الهيثم ميثمى از امام صادق عليه السّلام روايت مىكند كه آن حضرت فرمودند: هر گاه سه نام «محمّد و علي و حسن» به دنبال هم آمدند چهارمين آنان «قائم» آنان خواهد بود.
الغيبة (للنعماني)، ج۱، ص۱۷۹
فهم جناب نعماني (رحمة الله عليه) به عنوان شاگرد شیخ کلیني (رحمة الله علیه) و یکی از راویان احادیث مهدوی، در تبیین این روایت و استدلال به آن در مورد حضرت مهدی(عج) نیز موافق با آنچه بیان کردیم میباشد؛ ایشان میگوید:
وصرح أبو عبد الله (عليه السلام) بالدلالة عليه بقوله: «إذا توالت ثلاثة أسماء»: محمد و علي والحسن كان رابعهم قائمهم، ألا هذا الإمام (عليه السلام) الذي جعل كمال الدين به وعلى يديه.
امام صادق عليه السلام بصراحت به او راهنمائی كرده اند كه بنابر فرمایش ایشان، هرگاه سه نام بدنبال هم آمد: «محمد» و «علی» و «حسن» چهارمی آنان «قائم» آنان خواهد بود. آيا كسی هست بجز اين امامی که كمال دين بوسیلهٔ او و بدست او نهاده شده است؟
الغيبة (للنعماني)، ص١٨٣
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَابُنْدَاذَ قَالَ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ هِلاَلٍ قَالَ حَدَّثَنِي أُمَيَّةُ بْنُ عَلِيٍّ اَلْقَيْسِيُّ عَنْ أَبِي اَلْهَيْثَمِ اَلتَّمِيمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: إِذَا تَوَالَتْ ثَلاَثَةُ أَسْمَاءٍ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ اَلْحَسَنُ كَانَ رَابِعُهُمْ قَائِمُهُمْ.
ابو هيثم تميمىّ از امام صادق عليه السّلام روايت كند كه فرمود: چون در بين ائمّه سه نام «محمّد» و «علي» و «حسن» پى در پى شود چهارمين آنها قائم خواهد بود.
کمال الدين و تمام النعمة، ج۲، ص۳۳۴
شهرت این روایت به گونه ای بوده که شیخ صدوق (رحمة الله علیه) از این روایت برای سرکوبی طرفداران امامت «جعفر کذاب» چنین بهره میگیرد:
ثم رأيت الجعفرية تختلف في إمامة جعفر من أي وجه تجب؟ فقال قوم: بعد أخيه محمد، وقال قوم: بعد أخيه الحسن، وقال قوم: بعد أبيه. ورأيناهم لا يتجاوزون ذلك ورأينا أسلافهم وأسلافنا قد رووا قبل الحادث ما يدل على إمامة الحسن وهو ما روي عن أبي عبد الله عليه السلام قال: ” إذا توالت ثلاثة أسماء: محمد وعلي والحسن فالرابع القائم ” وغير ذلك من الروايات وهذه وحدها توجب الإمامة للحسن وليس إلا الحسن و جعفر….
سپس ما طرفداران امامت جعفر را میبینیم كه با يكديگر اختلاف دارند بعضى از ايشان میگویند او پس از برادرش محمّد امام است و بعضى ديگر مىگويند او پس از برادرش حسن امام است و بعضى ديگر معتقدند او پس از پدرش امام است و از آن تجاوز نمیکنند؛ امّا پيشينيان ما و ايشان قبل از حدوث مسأله امامت ايشان، احاديثى را روايت كرده اند كه بر امامت امام حسن عسكرى عليه السّلام دلالت دارد و آن روايتى است كه از امام صادق عليه السّلام چنين نقل شده است: چون سه نام محمّد و على و حسن پشت سر یکدیگر واقع شود، چهارمين آنها قائم خواهد بود، و غير از اين هم رواياتى در اين باب وجود دارد و همين روايات به تنهايى دلالت دارد كه امامت از آن حسن عليه السّلام است، نه جعفر….
كمال الدين وتمام النعمة، ج١، ص۵۵
وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَّهُ قَالَ: إِذَا تَوَالَتْ ثَلاَثَةُ أَسْمَاءٍ مِنَ اَلْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِي: مُحَمَّدُ وَ عَلِيٌّ وَ اَلْحَسَنُ، فَرَابِعُهَا هُوَ اَلْقَائِمُ اَلْمَأْمُولُ اَلْمُنْتَظَرُ.
با این إسناد از پيامبر اکرم(ص) روايت شده که ايشان فرمودند: هرگاه چهار نام از امامان از فرزندانم «محمد»، «علي» ، و «حسن» پشت سر هم قرار گرفتند، چهارمشان «قائم»،«مؤمَّل/قبله امید» و «منتظر» است.
دلائل الإمامة، ج۱، ص۴۴۷
زنجیرهٔ سند این روایت با آنچه کتاب «الهداية الکبری» نقل کرده در «محمد بن سنان»، به هم میرسد و روایت را از رسول خدا (ص) نقل میکنند؛ به سند کتاب «دلائل الامامة» توجه کنید: «وحدثنا أبو المفضل، قال:حدثنا محمد بن الحسن الكوفي، عن محمد بن عبد الله الفارسي، عن يحيى بن ميمون الخراساني، عن عبد الله بن سنان، عن أخيه محمد بن سنان الزاهري، عن سيدنا الصادق جعفر بن محمد (عليه السلام)، عن أبيه، عن جده الحسين، وعن عمه الحسن، عن أمير المؤمنين (عليهم السلام)، عن رسول الله (صلى الله عليه وآله)»
نتیجه گیری
بی شک مراد از «قائم» در این روایت، «حجة بن الحسن (عج)» میباشد و برداشت فرقهٔ احمد بصری بی دلیل است. با توجه به گوناگونی ذکر این روایت در منابع مختلف شیعی به صورت لفظ «تَوَالَتْ» یعنی «پشت سرِ هم» و تصریح برخی دیگر از روایات به عبارت «مُتَوَالِيَةً» و فهم محدثینی مانند «نعماني» و «شیخ صدوق» از این روایت، بی شک لفظ «تواتت» جایگاهی ندارد. اما از طرف دیگر بر فرض که لفظ «تواتت» را بپذیریم و استدلال أبو محمد الأنصاري پذیرفتنی باشد، باز هم روایت به کار این جریان نمی آید؛ زیرا روایت مورد استناد این فرقه فرموده: «هر چهار نام با هم یکی است» و نفرموده که: «چهار نفر که همنام من باشند» تا نام احمد اسماعیل را مشابه نام دیگر پیامبر (ص) بدانند؛ در نتیجه باید چهارمین نام نیز «محمد» باشد و نمیتوان آن را تغییر به «احمد» داد.
