بررسی تعدد مصداق قائم با استناد به روایت زندانی شدن قائم
توسط: دارالهدایه|در این بخش، به بررسی روایاتی پرداخته میشود که پیروان احمد بصری برای اثبات عنوان «صاحبالامر» برای امام خود به آن استناد میکنند. این روایات از جمله مستندات اصلی آنان در توجیه ادعاهایشان مبنی بر تعدد قائم است.
روایت مورد استناد
از جمله روایاتی که اتباع احمد بصری جهت تایید عنوان صاحب الامر برای امام خود به آن استدلال میکنند به شرح زیر است:
عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ اَلْبَاقِرَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ: فِي صَاحِبِ هَذَا اَلْأَمْرِ سُنَنٌ مِنْ أَرْبَعَةِ أَنْبِيَاءَ سُنَّةٌ مِنْ مُوسَى وَ سُنَّةٌ مِنْ عِيسَى وَ سُنَّةٌ مِنْ يُوسُفَ وَ سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ فَقُلْتُ مَا سُنَّةُ مُوسَى قَالَ خَائِفٌ يَتَرَقَّبُ قُلْتُ وَ مَا سُنَّةُ عِيسَى فَقَالَ يُقَالُ فِيهِ مَا قِيلَ فِي عِيسَى قُلْتُ فَمَا سُنَّةُ يُوسُفَ قَالَ اَلسِّجْنُ وَ اَلْغَيْبَةُ قُلْتُ وَ مَا سُنَّةُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ إِذَا قَامَ سَارَ بِسِيرَةِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلاَّ أَنَّهُ يُبَيِّنُ آثَارَ مُحَمَّدٍ وَ يَضَعُ اَلسَّيْفَ عَلَى عَاتِقِهِ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ هَرْجاً هَرْجاً حَتَّى رَضِيَ اَللَّهُ قُلْتُ فَكَيْفَ يَعْلَمُ رِضَا اَللَّهِ قَالَ يُلْقِي اَللَّهُ فِي قَلْبِهِ اَلرَّحْمَةَ.
ابو بصير گويد: شنيدم امام باقر عليه السّلام مىفرمودند: «در صاحب اين امر روشها و شيوههائى از چهار پيامبر است: سنّتى از موسى؛ سنّتى از عيسى؛ سنّتى از يوسف و سنّتى از محمّد – صلوات اللّٰه عليهم أجمعين – من عرض كردم: سنّت موسى كدام است؟ فرمودند: ترسان و نگران است. پرسيدم: سنّت عيسى كدام است؟ فرمود: آنچه در مورد عيسى گفته شده در بارۀ او نيز گفته مىشود. عرض كردم: سنّت يوسف چيست؟ فرمود: زندانى شدن و ناپديد گشتن. پس عرض كردم: سنّت محمّد صلّى اللّٰه عليه و آله كدام است؟ فرمود: چون قيام كند همچون پيامبر خدا صلّى اللّٰه عليه و آله رفتار خواهد كرد، جز اينكه او آثار رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله را روشن مىسازد (مأموريّتش دنبالۀ همان مأموريّت پيامبر است) و شمشير برگردن خويش حمايل ساخته و هشت ماه به شدّت مبارزه مىكند تا اينكه خدا راضى شود ،پرسيدم: چگونه از رضايت خاطر خداوند آگاه مىگردد؟ فرمود: خداوند به دل او رحمت مىاندازد.»
روش استدلال به تعدد قائم
اتباع احمد بصری دراینباره میگویند: «در جایی نیامده است که امامزمان(عج) از طرف کسی زندانی میشود؛ در نتیجه، مراد از صاحبالامر، شخصی غیر از امامزمان(عج) و آن احمدبصری است.»
پاسخ به استدلال تعدد قائم
نکتهٔ اول
کسی که به تاریخ مراجعه کند، خواهد دانست که شرایط امام حسن عسکری علیه السلام بسیار سخت بوده است. ایشان از طرف حکومت وقت در حصر شدید بودند و فقط از طریق مکاتبه با شیعیانشان در ارتباط بودند. امامزمان علیه السلام هم تا پنجسالگی نزد امام حسن عسکری علیه السلام بودند و زندگی ایشان در کنار پدر بزرگوارشان بهصورت دائم زیر نظر حکومت بود و در واقع شبیه به زندان بود. ازاینروست که در برخی از روایات، نظیر روایت فوق، ایشان به یوسف پیامبر تشبیه شدهاند.
نکتهٔ دوم
این روایت را شیخ صدوق و شیخ نعمانی نقل کردهاند که سند هر دو نقل ضعیف است؛ زیرا در سند این نقل، «حسنبنأبیحمزۀ بطائنی» قرار دارد که فردی کذّاب و ملعون است. شیخ طوسی، همین روایت را با سند صحیح، از ابوبصیر نقل میکند و کلمۀ «سجن» در نقل ایشان وجود ندارد و بدیهی است که روایت صحیح بر روایت ضعیف مقدم است:
وَ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْيَرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَقُولُ فِي صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ [أَرْبَعُ] سُنَنٍ مِنْ أَرْبَعَةِ أَنْبِيَاءَ سُنَّةٌ مِنْ مُوسَى ع وَ سُنَّةٌ مِنْ عِيسَى ع وَ سُنَّةٌ مِنْ يُوسُفَ ع وَ سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ ص فَأَمَّا سُنَّةٌ مِنْ مُوسَى ع فَخَائِفٌ يَتَرَقَّبُ وَ أَمَّا سُنَّةٌ مِنْ يُوسُفَ ع فَالْغَيْبَةُ وَ أَمَّا سُنَّةٌ مِنْ عِيسَى ع فَيُقَالُ مَاتَ وَ لَمْ يَمُتْ وَ أَمَّا سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ ص فَالسَّيْفُ.
ابو بصير گفته است: از امام باقر عليه السّلام شنيدم كه مىفرمودند: در صاحب اين امر [امامت] چهار سنّت از سنن انبيا وجود دارد؛ سنتى از موسى بن عمران عليهما السّلام، سنتى از عيسى بن مريم عليهما السّلام، سنتى از يوسف عليه السّلام و سنتى هم از محمّد صلّى اللّه عليه و اله مىباشد. سنّت موسى عبارت است از خوف و انتظار. سنّت يوسف، زندان و سنت عيسى اين است كه درباره او گفته مىشود كه مرده است در حالىكه آن حضرت زنده و حاضر است و سنتى كه از پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و اله است، خروج و قيام [عليه ظلم] با شمشير است.
نکتهٔ سوم
روایاتی هستند که بهصراحت، امامزمان علیه السلام را شبیه یوسف نبی میدانند؛ بنابراین آنکه سنتی از یوسف پیامبر و دیگر پیامبران دارد، امامزمان علیه السلام است.
نکتهٔ چهارم
روایت دیگری بهصراحت وجهِ شَبَه یوسف پیامبر با امامزمان علیه السلام را غیبت معرفی میکند:
مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ اَلثَّقَفِيِّ اَلطَّحَّانِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْبَاقِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لِي مُبْتَدِئاً يَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ إِنَّ فِي اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ شَبَهاً مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ يُونُسَ بْنِ مَتَّى وَ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى وَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَأَمَّا شَبَهُهُ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَرُجُوعُهُ مِنْ غَيْبَتِهِ وَ هُوَ شَابٌّ بَعْدَ كِبَرِ اَلسِّنِّ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ فَالْغَيْبَةُ مِنْ خَاصَّتِهِ وَ عَامَّتِهِ وَ اِخْتِفَاؤُهُ مِنْ إِخْوَتِهِ وَ إِشْكَالُ أَمْرِهِ عَلَى أَبِيهِ يَعْقُوبَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَعَ قُرْبِ اَلْمَسَافَةِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَبِيهِ وَ أَهْلِهِ وَ شِيعَتِهِ…
محمّد بن مسلم گويد: بر امام باقر عليه السّلام وارد شدم و مىخواستم از قائم آل محمّد پرسش كنم،امام باقر عليه السّلام پيش از آنكه من سؤال كنم فرمود: اى محمّد بن مسلم! در قائم آل محمّد شباهتى با پنج تن از انبياء وجود دارد: يونس بن متى و يوسف بن يعقوب و موسى و عيسى و محمّد صلوات اللّٰه عليهم. امّا شباهت او با يونس بن متى آن است كه وقتى پس از غيبت خود در كبرِ سن باز مىگردد جوان است، اما سنت از يوسف بن يعقوب اينست كه از خاص و عام غائب است و از برادرانش پنهانست و امر او بر پدرش يعقوب پوشيده است با آنكه مسافت ميان او و پدرش و خاندانش و شيعيانش كم است…
