روایات موهم حجیت خواب

دارالهدایه| یکی دیگر از تلاش های جریان احمداسماعیل بصری در راستای اثبات حجیت خواب و رویا، سوء استفاده از برخی روایات می باشد. آنان بر این باورند که برخی روایات ناظر به حجیت رویا می باشد؛ نوشتار حاضر به نقد این ادعا میپردازد.

روایات موهم حجیت خواب

در میان احادیث شیعه، روایاتی وجود دارد که ممکن است توهم حجیت خواب را ایجاد کند.از جمله این روایات، روایت ذیل است: مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلاَّدٍ عَنِ اَلرِّضَا عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَانَ إِذَا أَصْبَحَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ هَلْ مِنْ مُبَشِّرَاتٍ يَعْنِي بِهِ اَلرُّؤْيَا.

الکافي،ج: ۸،ص:۹۰

در این حدیث آمده روش پیامبر صلی الله علیه و آله کلاً این بوده که هر روز صبح به اصحاب خویش می فرمودند: آیا کسی مبشّراتی دیده؟ و مرادشان رؤیا بوده است.
فصل الخطاب فی حجیه رویا اولی الالباب جلد 1 صفحه 10

چند نکته درباره خواب

الف. مبشّرات یعنی چه؟ طبق تصریح روایت، مراد از “مبشّرات” رؤیاست، اما نه خواب هایی که به امور دنیوی بشارت دهد و مثلاً کسی خواب ببیند خانه خریده یا قرض هایش را داده است؛ زیرا هر چند این‌ها باعث شادی شخص می شود ولی قطعاً پیامبر صلی الله علیه و آله نمی آمدند از این چیزها بپرسند. در نتیجه به اقتضای تناسب حکم و موضوع یعنی بشارت و ایمان، محتوای مبشّرات مطالبی درباره عاقبت مومن است که او با دیدن آن‌ها شاد می گردد.
ب. مبشّر صادق: اصطلاح «رؤیا» غالباً به معنای خواب های راست می باشد، غیر از این‌که سوال پیامبر صلی الله علیه و آله نیز از خواب های راست بوده است نه خواب های باطل. این در حالیست که در آن زمان شخص پیامبر صلی الله علیه و آله تشریف داشته و مبشّر صادق را از خواب باطل جدا می نمودند اما همین‌که دست ما از معصوم کوتاه است برای فهم صدق رؤیا راهی جز مراجعه به معیارهای راست بودن خواب نداریم که شامل زمان،‌ مکان، حالت، روز و محتوا می‌باشد.

مبشرات شیطانی

از طرفی طبق تصریح خود پیامبر صلی الله علیه و آله بعضی از مبشّرات از جانب شیطان می باشد و این زمانیست که فرد اهل عمل به همه قرآن نباشد:  أَخْبَرَنَا عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْأَشْعَثِ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لاَ يَغْتَرَّنَّ أَحَدُكُمْ بِالرُّؤْيَا يَرَاهَا أَوْ تُرَى لَهُ وَ لَكِنْ فَيَعْرِضُ  نَفْسَهُ عَلَى  كِتَابِ  اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَا كَانَ عَامِلاً بِهِ فَلْيَفْرَحْ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهَا مِنَ اَلشَّيْطَانِ. رسول خدا (ص) فرمودند: هرگز یکی از شما به خاطر رؤیایی که خودش دیده یا دیگری درباره او دیده مغرور نشود، بلکه خود را بر کتاب خدا عرضه کند اگر عمل کننده به آن بود شاد شود و الا بداند که خوابش از طرف شیطان بوده است.
الجعفریات،ج:۱،ص:۲۴۷‌‌

محدث نوری در این باره می‌گوید: طبق خود حدیث، اگر کسی به مبشّره ای که دیده بود مغرور شود نشانه الهی نبودن آن خواب است، زیرا مبشّرات زمانی نعمت الهی هستند که بر خوف یا شوق یا عمل صالح آن شخص بیفزایند و الا ممکن است مصداقی از امتحان، استدراج یا پاداش دنیوی برای محروم ماندن از پاداش اخروی باشد.
دار السلام،ج:۴،ص:۱۸۸

نتیجه کلام محقق

در نتیجه خواب هایی که پیروان فرقه های باطل می بینند که مثلاً در بهشت جای داده شده اند، یا صدایی شنیده اند که شما به خاطر همین عقیده بهشتی خواهید بود، نمی‌تواند جزء مبشرات تلقی شود چون این‌طور خواب‌ها اگر از طرف شیطان نباشد ناشی از حدیث نفس و انعکاس ذهنیات آن‌ها در خواب می‌باشد. و همین‌ طور است خواب هایی که قبل از گرویدن به فرقه های باطل دیده شده که خواب بیننده را بشارت به حقانیت فلان فرقه داده است.و البته باید توجه داشت که مراد ما از  «مبشرّات»، این نیست کسی معصومی را در رؤیا دیده و ایشان به او بشارتی داده باشند. ج. «مبشّر» به معنای «مشرّع» نیست! منظور از  «مشرّع» یعنی خوابی که در آن از وضع حکم جدید، نسخ حکم قدیم، تغیر محدوده و شرایط احکام، رخداد بداء در اخبارات پیامبر (ص)، تاسیس عقیده ای جدید و از این قبیل موضوعات خبر داده شود.یاران احمد «مبشّرات» را به معنای مشرّعات یا چیزی که شامل مشرّعات هم بشود گرفته اند لذا به خواب های خود برای حقانیت عقیده به
«۲۴ وصی» استناد می نمایند. در حالی‌که هیچ یک از این دو معنی صحیح نیست؛ زیرا اگر معنای اول را بگیریم یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز صبح می پرسیده اند چه کسی خوابی درباره احکام جدید یا عقائد دینی دیده؟! آیا معقول است پیامبری که خود متصل به وحی بوده و مشرّع احکام و خبر دهنده از عقاید حقیقی است از خواب دیگران کمک بگیرد و به خواب اصحابش استناد نماید؟ غیر از اینکه رخداد چنین چیزی صریحاً توسط امام صادق علیه السلام نفی شده و عقیده مند به آن دروغگو معرفی گشته است:

عدم حجیت خواب

اِبْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ: مَا تَرْوِي هَذِهِ اَلنَّاصِبَةُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فِيمَا ذَا فَقَالَ فِي أَذَانِهِمْ وَ رُكُوعِهِمْ وَ سُجُودِهِمْ فَقُلْتُ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ رَآهُ فِي اَلنَّوْمِ فَقَالَ كَذَبُوا فَإِنَّ دِينَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يُرَى فِي اَلنَّوْمِ… عمر بن اذينه گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود: اين ناصبى‌ها (دشمنان اهل بيت عليهم السّلام) چه روايت مى‌كنند؟ عرض كردم: قربانت گردم! در مورد چه چيزى‌؟ فرمود: در مورد اذان، ركوع و سجودشان. عرض كردم: آن‌ها مى‌گويند: ابىّ‌ بن كعب آن‌ها را در خواب ديده است (يعنى پيامبر صلّى اللّه عليه و اله در خواب او به اذان، ركوع و سجود حكم فرمود). آن حضرت فرمود: دروغ مى‌گويند؛ زيرا دين خدا گرامى‌تر از آن است كه در خواب ديده شود…

الکافي، ج:۳، ص:۴۸۲

تعبیر مبشرات

د. تعبیر مبشرات: خواب های راست دارای دو قسمند: ۱. آن‌ها که صریح و واضح می باشند و نیازی به تعبیر ندارند. ۲. آن‌ها که دارای تأویل می باشند و باید تعبیر شوند، و خواب های مبشّر نیز از این قاعده مستثنی نیستند. و از آنجا که تعبیر خواب نیز فقط در دست اهل بیت علیهم السلام بوده است، صرف این‌که کسی خواب راستی دید که از آن خشنود شد نمی تواند مفهومی از آن استنباط نماید. همچنان‌که تعبیر بسیاری از خواب‌ها به خاطر جنسیت خواب بیننده یا شب و روز یا ساعتی که خواب دیده، یا شرایط جسمی یا روحی یا اعمالی که انجام داده وارونه یا با تاخیر است. پس می شود کسی اهل یک فرقه باطل باشد و خواب ببیند بهشتی است در حالی‌که تعبیرش مربوط به زمانی است که دست از گمراهی برداشته و اعتقاد صحیح پیدا نماید. درست مانند ندائی که حر هنگام خروج از کوفه برای دستگیر کردن امام حسین علیه السلام شنید که او را بشارت به بهشت می داد: «یَا حُرُّ أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ» حال آن‌که این بشارت مربوط به بعد از توبه کردن وی و فدا نمودن جانش در دفاع از سید الشهداء علیه السلام بود.

مراد کلام پیامبر

هـ. هدف پیامبر صلی الله علیه و آله: ظاهراً هدف پیامبر صلی الله علیه و آله از اینکه خودشان از «مبشّرات» تفتیش می کرده اند این بوده است که خواب های راست را از دروغ معلوم نمایند و همچنین تعبیر خواب های تأویل دار را خود بیان نمایند تا کسی دچار سوء برداشت و گمراهی نشود. اما حال که دست ما از پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر معصومین علیهم السلام کوتاه است آیا می توان به «مبشّرات» اعتماد کرد؟ تنها در یک صورت می توان و آن این‌که معیارهای صادقه بودن خواب بر آن منطبق باشد. در نتیجه ملاک خود «مبشّرات» نیست، بلکه انطباق آن با دین و شریعت است که آن را با ارزش می‌نماید.

موقت و یا دائم

و. دائمی یا موقت؟ این نکته قابل تأمل است که هیچ معصوم دیگری دنبال  «مبشّرات» نبوده، و از هیچ امامی چنین نقل نشده که سیره اش جستجو کردن از مبشّرات اصحابش باشد. لذا این سؤال مهم در ذهن مطرح می‌شود که اگر «مبشّرات» به خودی خود دارای جایگاهی بوده، چرا دیگر معصومین علیهم السلام به دنبال آن نبوده اند و فقط پیامبر صلی الله علیه و آله است که از «مبشّرات» می‌پرسد؟ و این پرسش به ما اطمینان می دهد ماجرای «مبشّرات» هر چه که بوده مربوط به زمان شخص پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است و بیان این حدیث توسط امام رضا علیه السلام دلالتی بر جریان قضیه «مبشّرات» بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ندارد؛ چون خود امام رضا علیه السلام و ائمه قبل و بعد از ایشان هیچکدام سوال از مبشّرات اصحاب خود نمی کرده اند. و تازه این سوال در صورتی است که سیره پیامبر صلی الله علیه و آله را در تمام طول نبوت بدانیم و الا دایره زمانیِ سوال از «مبشّرات» کوچک و کوچکتر می شود. این‌ها همه به کنار، عجیب اینست که در هیچ منبع شیعی نیافتیم برای این حدیث ادامه ای نقل شده باشد، یعنی کسی جوابِ سوال پیامبر صلی الله علیه و آله را داده باشد که بله من دیشب مبشّرات دیده ام، و تنها چیزی که نقل شده فقط همین است که پیامبر صلی الله علیه و آله می پرسیدند! این موضوع مهم، ما را به برداشت دیگری سوق می دهد که در نکته بعدی بدان می‌پردازیم.

تفسیر مبشرات

ز. تفسیر «مبشّرات» به رؤیا از جانب کیست؟ در حدیث، سوال پیامبر صلی الله علیه و آله از «مبشّرات» به رؤیا تفسیر شده: «يَعْنِي بِهِ الرُّؤْيَا». اما سوال اینست که این تفسیر از کیست، آیا ادامه سخن امام رضا علیه السلام است یا کلامی از خود راوی می باشد؟ توضیح آن‌که گاهی اوقات کسی که حدیث امام را نقل می نموده، برای رفع ابهام از کلمه یا جمله ای در حدیث، توضیحی از خود می افزوده است که به چنین حدیثی اصطلاحاً حدیث  «مُدرَج» گفته می شود. یعنی حدیثی که کلام راوی با کلام معصوم مخلوط شده است، و خیلی اوقات مخاطب، همه را کلام معصوم می پندارد. در حدیث مورد بحث نیز تفسیری برای «مبشّرات» ذکر شده که ما نمی دانیم ادامه کلام امام رضا علیه السلام می باشد یا برداشتی از جانب راوی است که برای توضیح «مبشّرات» بیان کرده است، و تا این نکته معلوم نشود استدلال به حدیث امکان ندارد. این احتمال، با وجود کلمه «يَعْنِي» ـ توضیحی نه سوالی یا تفسیری ـ آن هم در پایان حدیث بیشتر تقویت می شود.

فرض مهم

حال اگر فرض را بر این بگذاریم که فقره آخر حدیث: «يَعْنِي بِهِ الرُّؤْيَا»، جزء کلام امام رضا علیه السلام نباشد، “مبشّرات” بر معنای لغوی خود یعنی خبرهای خوش حمل شده، مضمون حدیث این می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز صبح از اصحاب خود درباره خبرهای خوش دینی یا دنیوی می پرسیده اند، خبرهایی مثل این‌ که چه کسی جدیداً ایمان آورده یا برای چه کسی کودکی متولد شده، تا به اصحاب خود یاد دهند که خوش خبر باشند و با دادن خبرهای خوش یکدیگر را خوشحال نمایند.

در این صورت، این حدیث هیچ ربطی به موضوع خواب و حجت بودن آن ندارد، و ما با این‌که بر این برداشت اصراری نداریم اما آن را عقلائی می دانیم و تا وقتی که در یک حدیث دو احتمال عقلائیِ مخالف وجود داشته باشد قابل استدلال نیست. بله؛ فقط یک شبهه وجود دارد که چرا این پیگیری را در صبح انجام می دادند در حالی‌که معمولاً حوادث در طول روز رخ می دهد نه طول شب. و این شبهه
معنای اول را تقویت می کند اما در حدی نیست که بتواند احتمال دوم را ابطال نماید.

روایت مبشرات

این در حالیست که در منابع شیعه تنها همین یک حدیث وجود دارد که کلمه «مبشّرات» را تفسیر به رؤیا نموده است، حال آن‌که در کتب اهل سنت روایات متعددی موافق همین مضمون وجود دارد، که احتمال مُدرَج بودن حدیث را بالا می برد، از جمله:«انْقَطَعَ الْوَحْيُ وَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمُبَشِّرَاتُ‏، وَ هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ، يَرَاهَا الْمُؤْمِنُ أَوْ تُرَى لَهُ».
مفردات ألفاظ القرآن،ص:١٢۶

و به عبارت دیگر: آن مذهبی که «مبشّرات» را تفسیر به رؤیا نموده، مذهب اهل سنت است و در شیعه تنها یک روایت وجود دارد  که معلوم نیست قسمت تفسیرش جزء کلام معصوم باشد. اشتباه نشود، ما منکر خواب‌های بشارت گونه نیستیم، بلکه می گوییم این موضوع که پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز صبح در میان اصحاب خود به دنبال خوابهای مبشّرات می گشته اند قابل اثبات از مذهب شیعه نیست.

خواب یا مبشرات

با فهم آن‌چه در اینجا گفته شد، پاسخ این شبهه روشن می شود که چرا دیگر معصومین علیهم السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله پیگیر «مبشّرات» نبودند. جواب اینست که منظور از «مبشّرات» خبرهای خوش اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بوده چون آنها جامعه کوچکی را تشکیل می دادند و امکان پیگیری خبرهای خوش ایشان وجود داشته، ولی در زمان دیگر معصومین علیهم السلام که اصحاب ایشان در شهرهای مختلف پراکنده بوده اند چنین پیگیری موضوعیتی نداشته است.

ح. مراد از اصحاب کیست؟ حدیث می گوید پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز صبح از اصحاب خود می پرسیدند چه خبر از «مبشّرات»؟ اما منظور از «اصحاب خود» یعنی چه کسانی؟ آیا مراد همه کسانی است که به ایشان به ظاهر ایمان آورده اند؟ اهل سنت چنین عقیده ای دارند. ولی در خصوص این حدیث قطعاً این معنا مراد نیست زیرا اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله فراوان بوده اند و معقول نبوده که هر روز از تمام آنها بپرسند آیا «مبشّرات» دیده اید. ممکن است گفته شود منظور افراد دور و بر ایشان بوده اند یعنی هر روز صبح از همان عده که اطراف ایشان بوده اند چنین سوالی می پرسیده اند. اما این نیز قابل پذیرش نیست؛ زیرا گاهی در میان آنها غاصبان و مارقان و ناکصانِ آینده می بودند که انتظار دیدن «مبشّرات» توسط آنها معقول نبوده است. در نتیجه آنچه به ذهن می رسد اینست که مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله تنها اصحاب خاص شان بوده که جایگاهی نزد خدا داشته اند، کسانی مثل سلمان، مقداد، ابوذر، عمار، حذیفه نه هر کسی.

مخاطب پیامبر

حال اگر از این برداشت دست برداریم، لا اقل این را باید بپذیریم که مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله پیروان فرقه های منحرف نبوده اند بلکه از اصحاب خود این سوال را می پرسیده اند، لذا این حدیث نمی تواند مستند خواب های بشارتی باشد که پیروان فرقه های منحرف قبل از گرویدن یا بعد از گرویدن دیده اند. بلکه ابتدا باید حق بودن خود را با دلیل دیگری ثابت نمایند تا نوبت به این حدیث برسد. با این بیان نیز روشن می شود «مبشّرات» به تنهایی معیار تشخیص حق از باطل نیست و آنچه به «مبشّرات» ارزش می بخشد مطابقت محتوای آن با موازین دین و شریعت می باشد.

نتیجه گیری

معیار تشخیص این‌که خوابِ دیده شده، جزء مبشّرات صادقه ای است که پیامبر صلی الله علیه و آله از آن جستجو می کرده اند، در خود حدیث ذکر نشده است، و اگر بخواهیم آن را بر معنایی عرفی حمل کنیم، باز تا صادقه بودن آن ثابت و تعبیرش روشن نشود قابل استناد نمی‌باشد. غیر از این‌ که این روایت تنها در مورد نوع خاصی از خواب به نام «مبشّرات» سخن می‌گوید لذا بر فرض هم حجیت آن را به اثبات برساند ربطی به حجیت دیگر خواب‌ها مثل امر و نهی و خبر دادن از صحت یا باطل بودن عقیده ندارد.