منظور از نص مباشر، خواب است

دارالهدایه| احمد اسماعیل بصری، در راستای اثبات حجیت خواب و رویا، مدعی شده است که خواب نوعی نص بوده، و از جانب خداوند متعال صورت پذیرفته و در اختیار همه قرار گرفته است و از زمان حضرت آدم تا بدین روز نیز جریان دارد. در این مقاله به نقد و بررسی این ادعا خواهیم پرداخت.

خواب نص مباشر است

احمد بصری با ادعای اینکه راه شناخت حجت خدا منحصر در نص، سلاح و پرچم می باشد(عقائد الإسلام،ص:۶٨-۹۹) ، یکی از اقسام نص را نص مباشر دانسته که توسط وحی از جانب خدا در عالم رؤیا صورت می پذیرد که در اختیار همه مردم قرار دارد (عقائد الإسلام،ص:۷۰) و این بعد از حضرت آدم علیه السلام تا روز قیامت در جریان است(عقائد الإسلام،ص:۶٨ و ص:٧٢)  و چنین نصی با تواتر رؤیاها ثابت می شود و شرطش اینست که موافق با نص خلیفه قبلی بر حجت بعدی باشد(عقائد الإسلام،ص:۶۹) ، و تصریح می کند که رؤیا حجتی مستقل است: و هي باعتبارها وحيا إلهيا فهي دليل مستقل إن تحققت فيها الشروط.(عقائد الإسلام،ص:۸۰) او برای مستدل جلوه دادن ادعای خود با استناد به سیره بعضی از انبیاء که به گمان او دارای نص الهیِ مباشر یعنی رؤیا بوده اند(عقائد الإسلام،ص:۷۰-۷۱)  این را برای همه انبیاء علیهم السلام و سنتی الهی شمرده که تغییر و تحویلی در آن راه ندارد(عقائد الإسلام،ص:۶۸ و ص:۷۲).

اول

سنت خداوند برای معرفی حجت خود در طول تاریخ مشخص است در حالیکه حتی یک پیامبر دلیل حجیت خود را رؤیا معرفی نکرده و نیز هیچ ملتی از راه رؤیا پیامبر خویش را نشناخته اند.  و بر فرض قبول که اصلاً در قرآن درباره چند تن از انبیاء علیهم السلام تصریح شده باشد که دارای نص الهی به معنای رؤیا بوده اند اما این ثابت نمی کند که همه حجت های خداوند دارای چنین نصی بوده اند و به بیان علمی: موجبه جزئیه مثبت موجبه کلیه نیست؛ همچنان‌که خود این جریان در رابطه با معجزه حجت های خدا همین را می گویند که چون در قرآن برای چند پیامبر ذکر معجزه شده نمی توان نتیجه گرفت همه انبیاء علیهم السلام دارای معجزه بوده اند
و یکی از راه های شناخت حجت خدا معجزه است، پس چطور احمد بصری از ماجرایی که تنها برای چند پیامبر ذکر شده آن را سنت بدون تبدیل و تغییر الهی می شمرد؟ غیر از اینکه طبق روایتی اصلاً مردم تا مدتها خواب نمی دیده اند:

بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي اَلْحَسَنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَلْأَحْلاَمَ لَمْ تَكُنْ فِيمَا مَضَى فِي أَوَّلِ اَلْخَلْقِ وَ إِنَّمَا حَدَثَتْ… . از حسن بن عبد الرحمن به نقل از ابو الحسن عليه السّلام رسيده است كه فرمود:خواب ديدن و رؤيا در زمانهاى گذشته و آغاز آفرينش نبوده است و بعدا ايجاد شده است…

الکافي،ج: ۸،ص:۹۰

پس چه شد آن سنت الهی که از بعد حضرت آدم علیه السلام تبدیل و تغییر پذیر نمی باشد؟

دوم

نص الهی باید به گونه ای آشکار و متقن باشد که حجت را بر همگان تمام کند؛ این در حالیست که خواب از آن جهت که در معرض دستبرد گسترده شیطان قرار دارد و خیلی اوقات نیازمند به تعبیر می باشد به طور عمومی اطمینان آور نیست. امام صادق علیه السلام در همین باره می‌فرمایند: فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي اَلْأَحْلاَمِ كَيْفَ دَبَّرَ اَلْأَمْرَ فِيهَا فَمَزَجَ صَادِقَهَا بِكَاذِبِهَا فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ كُلُّهَا تَصْدُقُ لَكَانَ اَلنَّاسُ كُلُّهُمْ أَنْبِيَاءَ وَ لَوْ كَانَتْ كُلُّهَا تَكْذِبُ لَمْ يَكُنْ فِيهَا مَنْفَعَةٌ بَلْ كَانَتْ فَضْلاً لاَ مَعْنَى لَهُ فَصَارَتْ تَصْدُقُ أَحْيَاناً فَيَنْتَفِعُ بِهَا اَلنَّاسُ فِي مَصْلَحَةٍ يَهْتَدِي لَهَا أَوْ مَضَرَّةٍ يَتَحَذَّرُ مِنْهَا وَ تَكْذِبُ كَثِيراً لِئَلاَّ يَعْتَمِدَ عَلَيْهَا كُلَّ اَلاِعْتِمَادِ اى مفضّل ! دربارۀ خواب‌ها و حكمت درهم‌آميختگى راست و دروغ آن نيك بينديش. اگر تمام خوابها راست و صادق بود همۀ مردم پيامبر [و از اخبار غيب آگاه]بودند و اگر تمام آنها نادرست و كاذب بود، چيزى زايد و بى‌معنى بود و سودى نداشت. از اين رو گاه راست است و مردم از آن سود مى‌برند و با آن به سوى نيكى مى‌روند و از بدى پرهيز مى‌نمايند و بسيارى از آنها نيز دروغ است تا بر خوابها اعتماد كامل نشود.
توحید المفضل، ج:۱، ص:۸۴
و اتفاقاً مدعیان متعددی با سوء استفاده از همین رؤیا یا تواتر آن توانسته اند افراد زیادی را از جاده حق منحرف ساخته، حجت بودن خویش را متوهَّم سازند.

آیا خواب نص است؟

بنابراین، شأن رؤیا شأن نصب و معرفی حجت خداوند نیست. و احمد برای فرار از این اشکال شرط می کند که ادعای رؤیا باید موافق نص خلیفه قبلی باشد لذا هر کس بدون چنین نصی ادعای رؤیا کرد یا که نص بر خلاف او وجود داشت ادعایش باطل و سخنش دروغ است (عقائد الإسلام، ص:٨٧- ص:۶٨ – ص:٨١) و چون هیچ مدعی مهدویت نصی موافق خود ندارد. احتجاج آنها به رؤیاهایی که در تایید ایشان دیده شده باطل می‌باشد.و با این سخن، خودش جاهلانه حجیت مستقل خواب را رد نموده، صادقه بودن آن را مبتنی بر موافقت نص شمرده که می رساند آنچه حجت است نص بر حجت خدا توسط خلیفه قبل می باشد و خواب محوریتی ندارد. اما دست احمد از نص هم خالی است و روایات متواتری بر ضد ادعاهای او وجود دارد.